نام حشره کوچکی است بیضی شکل به اندازه عدس یا نخود شبیه به حشره «کفش‌دوز» که نام علمی آن «کوکوس» می‌باشد، نوع ماده آن پر ندارد اما نر این حشره بال دار است رنگش سرخ بوده و به مرور زمان سرخ‌تر می‌گردد. قرمزدانه انواع گوناگون دارد که از آن جمله است قرمزدانه مکزیکی، قرمزدانه مدیترانه‌ای (کرم ورمیلو )، قرمزدانه آرارات، قرمزدانه هندی (لاک) و قرمزدانه لهستانی. قرمزدانه بهترین ماده رنگزای حیوانی است که به تنهایی، یا با ترکیب با رنگ‌های گیاهی، انواع سایه روشن‌های رنگی را، به خصوص برای قالی بافی، از آن به دست می آورند (رنگ لاکی معروف در فرش ایران از این جمله است).

بشر از آغاز تاریخ با این حشره و موارد استفاده از آن آشنا بوده است و رنگ قرمز و خود واژه قرمز از این حشره گرفته شده است. عقیده بر این است که در ایران بیش از دو هزار سال از این رنگ استفاده می‌کرده‌اند. در کارگاه‌های سنتی ایران قرمزدانه را به دو نام شراب‌کش  و نمک‌کش می شناسند. در فرهنگ معین زیر مدخل «قرمز» چند نوع قرمزدانه آمده است: «قرمزدانه شراب کش: قرمز دانه‌ای که در شراب جوشیده کشته شده باشد» و «قرمزدانه گچ کش: قرمزدانه‌ای است که به وسیله‌ گرد گچ کشته شده باشد»

این ماده در اصل حشره‌ای است به همین نام که معمولاً در گروهای بزرگ (حدود سیصد عدد) زندگی می‌کنند معروف‌ترین آن قرمزدانه نپال و منطقه ای به نام (gacil)در مکزیک است که در اوایل قرن نوزدهم اسپانیایی‌ها آن را در مکزیک پرورش می دادند و به نقاط دیگر صادر می‌کردند ولی درسال1810 نمونه‌ زنده آن را روی درخت انجیر هندی واقع در باغ کشاورزی جزیره قناری گذاشتند جالب اینکه با تمام توجهی که مقامات محلی به عمل آوردند چون این حشره آفت گیاه انجیر هندی محسوب می‌شود، ساکنان بومی منطقه به آنها توجهی نکردند و تنها عده‌ای معدود به پرورش آن پرداختند. در اواسط قرن نوزدهم وقتی که تاکستان‌ها بر اثر هجوم آفت‌های گیاهی از بین رفت تجارت قرمزدانه آنان را نجات داد و این امر باعث حیرت ساکنان جزیره شد.

شکل ظاهری آن تقریباً به نخودی فشرده شبیه است که به اشتباه به آن کفش‌دوز می‌گویند غذای این حشره شیره‌ گیاهانی است که روی آن زندگی می کند اما پس از مکیدن شیره‌ گیاه از خود صمغی ترشح می‌کند که همان باعث مرگ حشره می‌شود. پرورش این حشره در گذشته در جنوب ایران، اهواز، کناره‌های خلیج فارس و بلوچستان مرسوم بود و جنوب ایران و به خصوص بلوچستان برای پرورش آن مناسب است. در حال حاضر نیز این حشره به صورت وحشی و پراکنده پیدا می‌شود که در برخی از نواحی بومی از وجود آن برای رنگرزی استفاده می کنند در کتاب چگونه قالی‌های شرق را بشناسیم آمده است: «در هندوستان رنگ لاکی قرمز را از یک نوع اینگوم می‌گیرند بدین ترتیب که حشره ای که زیر پوست درخت انجیر هندی زندگی می‌کند که به صورت اینگوم بر درخت می‌چسبد و از همین لعاب است که لاک می‌سازند و لاک قرمزدانه  از آن تهیه می‌گردد در هندوستان این قرمز لاکی را کجیل یا لاک می‌گویند و به احتمال قوی در ایران هم برای زمینه‌ لاکی از همین رنگ استفاده می‌شود». در همین کتاب آمده است: «در ترکیه حشره‌ای شبیه به ساس به رنگ قرمز تهیه می‌شود که آن را قرمزدانه ارمنی می‌گویند. هر دوی این حشرات از خانواده‌ قرمزدانه محسوب می‌شوند و همان طور که اشاره شد این رنگ در تمام قالی‌های شرقی و برخی دیگر از دست‌باف‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته است. بنابر کتب قدیمی این رنگ به وسیله‌ اسکندر از هند و ایران به یونان قدیم برده شده است»

قرمزدانه را پس از جمع آوری در دستگاه مخصوص به وسیله آب یا حرارت خفه می‌کنند و سپس در آفتاب یا کوره خشک می‌نمایند رنگهای معروف قرمزدانه که برای رنگ کردن پشم به کار می‌رود از آن تهیه می‌شود. قرمزدانه در الکل، اتر، بنزین، آب که مقدار کمی اسید در آن ریخته  باشند حل می‌شود. قرمزدانه را در فارسی «کرم رنگرزان» نیز می‌نامند این حشره پس از آماده شدن برای بهره برداری 70 تا 90 درصد «صمغ» و 2 تا 10 درصد ماده رنگی دارد.

قرمزدانه از دیرباز در استان‌های کرمان و خراسان به نام «لاک» یا «قرمزدانه لاکی» شناخته می‌شود و «لاکی» همان رنگی است که از قرمزدانه به دست می‌‌آید. در قدیم این ماده رنگی از هندوستان وارد می‌شد اما پس از آمدن قرمزدانه مکزیکی و جزایر قناری که جنس آن بهتر است قرمزدانه هندی از رواج افتاد. قرمزدانه در هوای آزاد فاسد نمی‌شود و طول مدت نگهداری به قدرت رنگی آن لطمه نمی‌زند آب سرد مقداری از قرمزدانه را در خود حل می‌کند و آب گرم مواد چربی و رنگ آن را حل می‌نماید محلول آن پس از مدتی در اثر تأثیر اکسیژن هوا رسوبی پدیدار می‌کند این ماده به صورت گرد نرم، خمیر تهیه می‌شود.

قرمزدانه را با «بی‌کربنات پتاسیم، زاج سفید، قلع،‌ مس، آهن» دندانه می‌دهند. این ماده دارای خاصیت چند رنگی جالبی است و از آن با دندانه‌های گوناگون رنگ‌های مختلف به دست می‌آید.

چون قرمزدانه  در ایران گران قیمت است لذا سودجویان در آن تقلباتی می‌نمایند این تقلبات شامل افزایش وزن قرمزدانه از طریق مخلوط کردن آن با شن و گچ و گرد سرب انجام می‌گردد تشخیص مواد خارجی و میزان آن در قرمزدانه به دو گونه میسر است :

الف- آزمایشات شیمیایی: مثلاً تأثیر اسیدها که رنگ آن را زرد می کند و رسوبی نیز به جای می‌گذارد یا زاج سیاه و سولفات مس هر دو بر روی قرمزدانه رسوب بنفش می‌دهند.

ب- آزمایش فیزیکی: و آن حل نمودن رنگ در آب است به دفعات و دور نمون محلول قرمز تا آنجا که قرمزدانه به کلی با آب از ظرف خارج می‌گردد و مواد تقلبی در ته ظرف باقی بماند.

روش‌های نگهداری قرمزدانه و مواد کمکی

قرمزدانه آمونیاکی: چون رنگ قرمزدانه معمولی به وسیله اسیدها به مرور زمان زرد می‌شود ، به منظور جلوگیری از این تغییر رنگ آن را با مواد قلیایی از جمله آمونیاک تبدیل به ماده بنفشی می‌نماید که اسیدها بر آن تأثیر نمی‌گذارند.

قرمزدانه خمیر: قرمزدانه را که به صورت گرد معمولاً وجود دارد برای آن‌که بهتر در آب حل شود و حمل و نقل آن ساده‌تر گردد، ابتدا با افزودن مقداری آب به شکل خمیر در می آورند. طرز تهیه خمیر قرمزدانه بدینگونه است که پودر آن را در آب حل می‌کنند  و مدتی نگهداری می‌نمایند تا رسوب دهد و رسوب را به صورت خمیر جمع‌آوری می‌کنند.

قرمزدانه گرد: نگهداری قرمزدانه به صورت گرد بسیار ساده تر از انواع دیگر آن است زیرا خوب بسته بندی می شود و کمتر فساد می‌پذیرد لذا  تهیه و مصرف بدین صورت این ماده رایج می باشد طرز تهیه آن چنین است که قرمزدانه را خشک کرده و می‌سایند تا به صورت گرد درآید. به هنگام مصرف بهتر است ابتدا آن را خمیر کنند سپس با حل نمودن خمیر در آب به مصرف برسانند.

قرمزدانه لاکی: این مایه رنگ به صورت لاک خشک فراهم می شود.

قره قروت : کشک سیاه، مایه غلیظ‌ ترش‌مزه و سیاهی که در کار رنگرزی مصرف دارد این ماده معمولاً به جای «اسید لاکتیک» مصرف می‌شود.

انواع قرمزدانه

قرمزدانه هندی: این نوع حشره روی شاخه های درختی به نام انجیر هندی و عناب زندگی می‌کند و رشد و نمو و مرگش بر همین شاخه‌هاست  به همراه همین گیاهان خشک و در داخل کوره پخته می شود و به همین سبب به خاطر وجود صمغ سلولزی، رنگ آن کدر است  و از سایر انواع پست تر.

قرمزدانه لهستانی: نوع دیگری از این حشره معروف به  قرمزدانه‌ لهستانی است . این نوع بیشتر ریشه ‌گیاهی به نام سلرانتوس را، که در زمین‌های شنی اروپای شرقی یافت می‌شود محل زندگی خود قرار می‌دهد. اندازه ‌آن به مقدار قابل ملاحظه‌ای از قرمزدانه ورمیلو کوچکتر است و تمام مراحل زندگی و تخم ریزی خود را در ریشه‌ گیا ه می‌گذراند. جمع‌آوری این نوع در ماه اردیبهشت و خرداد انجام می‌گیرد؛ به این ترتیب که بوته را با بیلچه‌ای از خاک خارج می‌کنند و حشرات از ریشه گرفته می‌شوند و بوته دوباره به جای خود بازگردانده می‌شود. همچنین به وسیله‌ حمام آب و بخار سرکه این حشره را جمع‌آوری می‌کنند. کشور لیتوانی یکی از مراکز پرورش این حشره است.

قرمزدانه مکزیکی: این نوع قرمزدانه را ابتدا اسپانیایی‌ها کشف کردند. هنگامی که مکزیک یکی از مستعمرات اسپانیا بود، تجارت قرمزدانه یکی از منابع عظیم درآمد آن کشور به شمار می‌رفت و قانون وضع شده بود که هر کسی ماده‌ این حشره را از اسپانیا خارج کند محکوم به مرگ می‌شود. این حشره روی درختی به نام توپال زندگی می‌کند و هم به طور اهلی کشت می‌شود و هم به صورت وحشی در جنگلهای مکزیک پیدا می‌شود.

کرم ورمیلو: این حشره در روی نوعی درخت بلوط زندگی می‌کند که در جنوب اسپانیا و جزایر یونان می‌روید. حشره در روی شاخه‌های این درخت به صورت یکپارچه درمی‌آید و کرم آن بیضی شکل و قرمز رنگ و رشد آن سریع است حشره از شیره ‌گیاه استفاده می‌کند و در اوایل فروردین به اندازه‌ هسته‌ غوره و در اردیبهشت به اندازه ‌نخود  می‌شود و اوایل خرداد ماه شروع به تخم گذاری می‌کند و مقدار زیادی تخم بیرون می‌ریزد. ماده پس از دو هفته از تخم بیرون می‌آید. با پیدا کردن جای مناسب به گیاه می‌چسبند و بدن آنها گرم و متورم می‌شود و به شکل یکپارچه به صورت جزیی از گیاه درمی‌آید. همین حالت تا قرن‌ها میان اروپاییان این تصور را ایجاد کرده بود که قرمزدانه رنگی گیاهی است. از این حشره در شروع تخم گذاری محصول برداری می‌کنند.

جمع آوری و تهیه‌ قرمزدانه (مراحل و روش‌های آن)

برحسب محل زندگی آن به طرق مختلف جمع آوری می‌شود. بهتر این است که عمل جمع آوری یک بار در سال انجام گیرد، چون در غیر این صورت رنگ‌های به دست آمده‌ ماده‌ رنگی کمتری را داراست. زمان جمع آوری اغلب در شب و هنگام سحر است زیرا شبنم کمتر است و حشره با ناخن های خود محکم به شاخه چسبیده است، این عمل زیر نور چراغ انجام می‌گیرد.

روش اول: پس از بریدن شاخه‌های درخت با کاردک‌های مخصوص، حشرات را از گیاه (چه ریشه و چه ساقه) جدا می‌کنند و در لگن‌های بزرگ می‌ریزند و آنها را در آب خفه می‌کنند.

روش دوم: پس از جمع آوری قرمزدانه آن را وارد کوره‌ مخصوص می‌کنند و با حرارت خشک می‌کنند. قرمزدانه‌ای که بدین طریق به دست آمده، سفید نقره ای خواهد بود. علت آن تارهایی است که حشره در هنگام حیات به دور خود تنیده و در زمان خشک شدن به روی آن چسبیده است. معمولاً هنگام رنگ کردن، این قرمزدانه را اولاُ به خاطر اینکه با هیچ ماده‌ دیگری ترکیب نشده است و ثانیاً به این سبب که الیاف گیاهی از آن کاملاً جدا می‌شود بهترین نوع می‌دانند.

روش سوم: پس از جمع آوری قرمزدانه آن را روی آهن گداخته عبور می‌دهند که در اثر این عمل گرد سفید می‌سوزد و رنگ آن مایل به سیاه می شود که آن را قرمزدانه‌ سیاه نیز می گویند. در بازار بیشتر این نوع قرمزدانه یافت می‌شود.

مشخصات قرمزدانه و تأثیر مواد بر آن

قرمزدانه خوب، خشک و دارای جلا و بدون چین و چروک زیاد است . همان‌طور که قبلاً گفته شد، به دلیل گران بدون این ماده‌ رنگی اغلب فروشندگان در آن تقلب می‌کنند بدین ترتیب که شن‌های نرم و گرد سرب، سفیداب و گچ داخل گرد قرمزدانه می کنند که هم وزن آن اضافه می‌شود و هم آن را به‌عنوان قرمزدانه‌ نقره ای بفروشند. برای اجتناب از این نوع تقلبات و اطمینان از خلوص قرمزدانه، پس از ساییدن، آن را در آب سرد حل می کنند و بعد راکد می گذارند. از مقدار رسوبی که پس از چندین بار تعویض آب در کف ظرف باقی می‌ماند، مقدار ناخالصی آن مشخص می‌شود. همچنین می‌توان به وسیله ‌آزمایش‌های شیمیایی و شناسایی یون‌های آن، جنس ماده ‌تقلبی را معلوم کرد. قرمزدانه خشک در هوای آزاد فاسد نمی‌شود و حتی دیده شده است که زمان از قدرت رنگی آن نمی‌کاهد. آب سرد مقدار کمی از رنگ را در خود حل می کند. آب گرم چربی و رنگ آن را حل می کند. اسیدها رنگ قرمزدانه را مایل به زرد می‌کنند. قلیاها رنگ آن را مایل به بنفش می‌کنند. برای کشیدن عصاره از دستگاه مخصوص استفاده می شود که ماده حلال آن الکل و یا آب مقطر است .عصاره کشی با چندین بار تخلیه 48 ساعت وقت نیاز دارد.

• منبع: سایت علمی پژوهشی فرش ایران
• تصویر: Sunny Fuerteventura
• با تشکر از: روناس