تهیه و تنظیم: پریسا محمد‌زاده

سال‌هاست که رشته فرشی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی فعال شده و این هنر- صنعت را به سوی علمی بودن سوق می‌دهد تا هر روز بیشتر از دیروزها سندی باشد بر معجزه‌ی آدمی بودنش.طی این فرآیند علمی شدن بهتر است که دانش‌آموختگان عاشق فرش، حرف و کلامشان را یکی و مستند کرده و تجربه‌ی گذشتگان را با علم امروز هم‌سو کنند. در این راستا بین دانشجویان و حتی برخی مقاله‌ها و کتب، دوگانگی اندکی وجود دارد که زیبا نباشد و آن تفاوت زاج سبز با کات کبود است.

از آنجایی که این مطلب را افراد آشنای فرش می‌خوانند، نیازی به توضیح لزوم مصرف دندانه‌ها در رنگرزی سنتی نیست و به‌طور خلاصه یاد‌آور می‌شویم که دندانه‌ها به دو صورت گیاهی و کانی (معدنی) هستند که مورد بحث، دندانه‌های معدنی یا همان املاح فلزات قابل ترکیب هستند که گاه رنگی و گاه بی‌رنگند. گروهی از این املاح، زاج‌ها هستند که در واقع زاج‌ها، نمک‌های دوگانه‌ی سولفاتند به فرمول شیمیایی عمومی Mal(SO₃)₃.12H₂O که در آن M عملاً هر کاتیون یک اتمی و یک والانسی غیر از ⁺Li آنقدر کوچک است که چنان‌چه در ساختمان بلور قرار گیرند سبب ناپایدار شدن می‌شود. در واقع زاج‌ها از یون‌های M(H₂O)₆⁺⁺ و  [Al(H₂O)₆]₃ و در یون (SO₄)₂^- ساخته‌شده‌اند. زاج‌های رنگی، نام‌هایی است که برخی از نمک‌های سولفات فلزات (به علت رنگ آنها) نسبت می‌دهند؛ به‌عنوان نمونه زاج سفید، سبز، سیاه و سرخ که عموماً بلوری شکل هستند و بهترین دندانه طبیعی به‌شمار می‌روند. شیمی‌دانان قدیم، زاج سفید را زاج سوری و سرخ و سیاهش را زاج کفش‌گران و رنگرزان می‌نامیدند و از بین زاج‌ها، سپید را لطیف‌ترین، سبز را قوی‌ترین و سرخ را غلیظ‌ترین می‌خواندند. هدف از این مطالب و مقدمه، تمیز دادن کات کبود از زاج سبز است که در برخی مقالات و کتاب‌ها و بین عده‌ای از عزیزان، یکی شناخته می‌شود؛ در صورتی که متمایز از هم هستند. 

الف) زاج سفید یا ابیض (Alum Mordant)

با فرمول شیمیایی KAl(SO₄)₂.12H₂O هستند که در حقیقت سولفات مضاعف پتاسیم و آلومینیم می‌باشد و به‌شکل بلوری شفاف با طعمی شیرین و قابض است و اگر در اثر حرارت، چند مولکول آب خود را از دست بدهد (تبلور یابد) زاج خشک به دست می‌آید. مقدار آلومین آن نسبت به سایر سولفات‌های آلومینیم کمتر است و وزن مخصوصش 1.61 است و علاوه بر رنگرزی، در چرم‌سازی، ضد آب و ضد آتش کردن پارچه و غیره مصرف دارد. در الکل حل نمی‌شود و در معادل یک یا دو برابر خود، آب سرد و همچنین در معادل 4/1 تا 4/3 خود، آب جوش حل می‌شود. زاج سفید اغلب در نقاط ویژه محدود طارم زنجان یافت می‌شود.

ب) زاج سیاه یا اسود (Ferrous Sulfate)

به آن زاج کفشگران نیز‌ می‌گویند. با فرمول شیمیایی Fe₂(SO₄)₂.7H₂O و در واقع سولفات آهن سه‌ظرفیتی است و در طبیعت به‌صورت مواد معدنی وجود دارد. در ساخت ترکیبات آهن دیگر سولفات‌ها به‌کار می‌رود و مصارف زیادی دارد از جمله به‌عنوان ماده رنگزا برای چرم، دندانه در رنگرزی الیاف طبیعی و در مواردی که بخواهیم رنگ دلخواه تیره باشد استفاده می‌کنیم. مدت زمان و مقدار مصرف آن در حمام باید کوتاه باشد.

پ) زاج سبز یا اخضر

به آن زاج فریک نیز می‌گویند و فرمول شیمیایی آن FeSO₄ است؛ یعنی سولفات آهن دو‌ظرفیتی.به این زاج آهن یا سولفات آهن، به‌علت رنگ سبزی که دارد و برای تهیه رنگ‌های سبز به‌کار می‌رود –نه لزوماً- زاج سبز می‌گویند. بهترین نوع آن، زاج سبز قبرسی است و در برخی موارد حاج ترخانی می‌نامند.

ت) زاج کبود یا زاج ونوس (Copper Mordant)

ترکیب وصفی کات کبود که نام سولفات مس است که به آن آبی زنگاری نیز می‌گویند. فرمول شیمیایی آن CuSO₄.5H₂O است که ترکیبی از جوهر گوگرد و مس است. این ماده برای سبز نگاه داشتن سبزی‌ها و ترشی‌ها، تصفیه آب (باعث جلوگیری از رشد جلبک می‌شود)، دفع آفات در کشاورزی و نگهداری چوب کاربرد دارد و برای رنگرزی پشم نیز نباید زیاد استفاده شود زیرا از مقاومت الیاف می‌کاهد. این دندانه یکی از دندانه‌های رنگی است و برای تهیه رنگ‌های بنفش کم‌رنگ از آن استفاده می‌شود. این ماده که از واکنش اسید سولفوریک با اکسید مس طی عمل تبلور تهیه می‌شود، در معادن شاهرود و بعضی نقاط خراسان و آذربایجان یافت می‌شود. 

هدف از ذکر این مطلب، عنوان نمودن قسمت‌های «ب» و «ت» بوده است.

تهیه و تنظیم: پریسا محمد‌زاده

منابع:

1. لغت‌نامه دهخدا
2. دکتر بصام، سید جلال‌الدین، جزوه رنگرزی
3. مجموعه مقالات اولین سمینار فرش دستباف
4. ورزی، منصور، هنر و صنعت قالی در ایران
5. صدری، نسرین، رنگرزی الیاف و نخ
6. جهانشاهی افشار، ویکتوریا، رنگرزی الیاف با مواد طبیعی
7. فرهنگ جامع فرش (فرشنامه ایران)
8. نیرومند، پوران‌دخت، آموزش هنر قالی‌بافی
9. منابع اینترنتی

الف - قیمت نخ، پشم، ابریشم، خامه، چله و پود:

1. نخ نمره 5 خام پنبه‌ای هر کیلو 21500 ریال
2. نخ نمره 10خام پنبه‌ای هر کیلو 25000 ریال
3. نخ نمره 20 خام پنبه‌ای هر کیلو 28000ریال
4. نخ نمره 24 خام پنبه‌ای هر کیلو 31500 ریال
5. نخ نمره 30 خام پنبه‌ای هر کیلو 33000 ریال
6. خامه 10 دو لا برای تابلو فرش کیلویی10000 تومان
7. خامه صد در صد خارجی پشمی بقچه ای (4.5 کیلو) – 17-20 هزار تومان
8. خامه صد در صد داخلی پشمی بلوچ سفید بقچه ای 12- 15هزار تومان
9. خامه صد در صد دباغی پشمی بقچه ای 4- 3 هزار تومان
10. خامه مخلوط دباغی پشمی بقچه ای 4- 5 هزار تومان
11. خامه مخلوط دباغی پشمی سفید بقچه ای 8- 7 هزار تومان
12. خامه ابریشمی کجین کیلویی 3- 10 هزار تومان بر حسب نوع کجین
13. خامه ابریشمی گل کیلویی 35- 38 هزار تومان
14. خامه ابریشمی روسی کیلویی 45 هزار تومان
15. ابریشم چله هر کیلو 45- 50 هزار تومان
16. پشم ناشور بلوچی هر کیلو 500 تومان
17. پشم نیم شور بلوچی هر کیلو-1100تومان
18. پشم الوان ناشور هرکیلو250-400تومان
19. پیله تر کیلویی 3600 تومان (آخرین قیمت فروخته شده)
20. پیله خشک کیلویی9500 تومان
21. چله20 15 لا و 12 لا کیلویی 3700 تومان
22. پود ضخیم10 بیست لا3500 تومان

ب - قیمت مواد رنگزا و دندانه:

1. روناس مرغوب کیلویی 3500 تومان
2. نیل آلمانی کیلویی 25000 تومان
3. قرمز دانه کیلویی100000 تومان
4. اسپرک کیلویی6000 تومان
5. پوست گردو و انار کیلویی 300 تومان
6. پوست انار کیلویی 500 تومان
7. رنگزای اسیدی حداقل کیلویی 8000 تومان
8. رنگزای مستقیم حداقل کیلویی 6000 تومان
9. زاج سفید کیلویی 330 تومان

ج - دستمزد رنگرزی:

1. هزینه رنگرزی شیدهای مختلف به صورت درهم با رنگهای شیمیایی کیلویی700 تا 1000 تومان
2. هزینه رنگرزی شیدهای مختلف به صورت درهم با رنگهای طبیعی کیلویی1200 تا 1800 تومان
3. رنگرزی سورمه‌ای با نیل کیلویی 3500 تومان
4. رنگرزی لاکی و گل اناری با روناس کیلویی 5000 تومان 

منبع: سایت اطلاع‌رسانی فرش ایران

صابون ها، نمک سدیم یا پتاسیم اسیدهای چرب هستند که از هیدرولیز (تجزیه در اثر حضور آب) اسیدهای چرب (چربی‌ها و روغن‌ها) در محیط قلیایی به دست می‌آیند. هر مولکول صابون از یک زنجیر هیدروکربنی بلند یا «دم» و یک کربوکسیلات یا «سر» تشکیل شده است. وقتی صابون در آب حل شود، یون سدیم یا پتاسیم از سر آن جدا می‌شود و سر مولکول بار منفی پیدا می‌کند.

صابون تمیز می‌کند، چون یک امولسیفایر (Emulsifier) خوب است. امولسیفایر به ماده‌ای گفته می‌شود که باعث گردد ذرات یک مایع در یک مایع غیر قابل امتزاج با آن پخش شوند و یک امولسیون پایدار تشکیل گردد. چربی و روغن روی پوست (که چرک و کثیفی را به خود می‌گیرد) در شرایط عادی با آب مخلوط نمی‌شود، اما صابون کاری می‌کند که چربی‌ها در آب حل شده و شسته شوند.

بخش آلی مولکول صابون طبیعی، یک مولکول قطبی با بار منفی است. انتهای گروه کربوکسیلات(-CO₂^-) آب‌دوست (Hydrophilic) است و از طریق پیوندهای یون - دو قطبی و هیدروژنی با مولکول های آب پیوند برقرار می‌کند. زنجیر هیدروکربنی بلند موجود در مولکول، غیر قطبی است. پس با مولکول‌های آب، کاری ندارد (آب گریز، Hydrophobic). این زنجیرها از طریق نیروهای لاندن جذب یکدیگر می‌شود و گویچه‌هایی مانند شکل زیر را پدید می‌آورند که اصطلاحاً مایسل (Micelle) نامیده می‌شود. هر مایسل، کره‌ی کوچکی است که از زنجیرهای هیدروکربنی تشکیل شده است و سطح آن را گروه‌های کربوکسیلات که بار منفی دارند، پوشانده‌اند. این بارهای منفی باعث می‌شود که مایسل‌ها همدیگر را دفع کنند و در آب معلق بمانند.

مولکولهای چربی و روغن غیر قطبی‌اند و در آب حل نمی‌شوند؛ به همین دلیل به بخش هیدروکربنی صابون متصل می‌شوند. یعنی در مرکز هر مایسل یک ذره چربی قرار دارد، که وقتی دست خود را با آب می‌شویید، همراه با آب از روی پوست پاک می‌شود.

• منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی شیمی
• تصاویر: تبیان

الف – اثر مواد شيميايي بر الياف پشم :
    اثر اسيد بر روي پشم:
    اسيد غليظ و قوي مانند اسيد سولفوريك باعث هيدروليز و شكستن پيوندهاي پيتيدي - -CO-NH در زنجيره هاي پروتئيني پشم مي شود.
    گستردگي و دامنه هيدروليز توسط اسيد را نمي توان به طور دقيق مشخص نمود. در هر صورت شكستن اتصالات و پيوندهاي پيتيدي باعث كوتاه شدن زنجيره ها و كاهش استحكام الياف مي شود .
    در كل اثر اسيد بر روي پشم به عواملي نظير : غلظت – دما – زمان – نوع اسيد بستگي دارد، به عنوان مثال : اسيد سولفوريك رقيق (10-5) درصد حتي در دماي بالا اثر چندان زيادي بر روي پشم ندارد به همين دليل، در عمليات كربونيزاسيون از اسيدسولفوريك رقيق استفاده مي شود و يا حتي در رنگرزي پشم با رنگهاي اسيدي يكنواخت شونده در دماي جوش تا (4) درصد اسيد نيز استفاده مي شود. (نكته: كربونيزه كردن، از بين ناخالصيهاي سلولزي پشم كه بوسيله اسيد انجام مي شود).
    اسيد رقيق با گروههاي انتهايي و جانبي و زنجيره هاي پيتيدي واكنش داده و گروه هاي سولفات و سولفاميك ايجاد مي كنند. ايجاد اين گروهها باعث جذب نشدن رنگ در آن نواحي مي شود، بنابراين اگر عمل كربونيزاسيون بصورت نايكنواخت انجام داده شود احتمال رنگرزي نايكنواخت وجود دارد.
    اسيد غليظ علاوه بر پيوندهاي پيتيدي ، پيوندهاي دي سولفيدي (اتصالات عرضي بين زنجيره ها) را نيز مي شكند . شكسته شدن اين پيوندها باعث افزايش حلاليت پشم در قليا مي شود.
    
    اثر قليا بر روي پشم:
    ميزان اثر قليا بر روي الياف پشم به غلظت – دما – زمان – نوع قليا بستگي دارد. به عنوان مثال:
    قلياي ضعيف مانند كربنات سديم (na2co3) در دماي محيط براي شستشوي پشم ، همراه با صابون استفاده مي شود . البته اگر غلظت كربنات زياد باشد و مدت زمان واكنش نيز طولاني گردد ، ميزان آسيب وارده به پشم زياد خواهد بود.
    محلول قلياي قوي خيلي غليظ (سود سوز آور 40-37درصد) در دماي محيط در مدت زمان كوتاه (5دقيقه) اثر تخريبي شديد بر روي پشم نشان نمي دهد ، بلكه فقط فلسهاي پشم را جدا مي كند از اين روش در حدود (40) سال قبل براي فلس زدايي استفاده مي شده است.
    محلول سود سوز آور 5% در مدت زمان حداكثر 5 دقيقه در دماي جوش الياف پشم را حل مي كند ، زيرا در دماي بالا منافذ الياف باز مي شوند و مواد الياف شده و راحتتر الياف را تخريب مي كنند.در صورتي كه در دماي پايين اين تخريب كمتر است.بعد از انجام هر عمليات قليايي ، خنثي سازي با اسيداسيتيك ضروري است ، چون قلياي باقيمانده در مدت زمان طولاني به مغز الياف نفوذ كرده و باعث تخريب پشم مي شود.
    بر اثر استفاده از قليا پشم زبر مي شود ، چرا كه چربي هاي آن توسط قليا هيدروليز خواهد شد .براي جبران اين مورد مواد نرم كننده (كاتيوني) به پشم اضافه مي نمايند.

دندانه ها موادی هستند که برای تثبیت و رنگ پذیری  بیشترالیاف استفاده می شوند.روش عمل آنها به اینصورت است که با بوجود آوردن منافذی در سطح الیاف باعث نفوذ بیشتر رنگ به الیاف می شود و بطور کلی برای جذب بیشتر رنگها و تثبیت آنها از دندانه ها باید استفاده کنیم چون حتّی رنگ های طبیعی بدون استفاده از دندانه ها جذب الیاف نشده و رنگرزی الیاف با این رنگ ها بدون استفاده از دندانه ها از ثبات کافی برخوردار نخواهد بود و در نهایت دندانه ها جذب بیشتر و بهتر رنگها را فراهم می کنند. دندانه ها بطور کلی به دو دسته ی معدنی و نباتی تقسیم می شوند:

1. دندانه های نباتی: این دندانه هااز قسمت های مختلف بعضی از گیاهان تانن دار بدست می آیند.تانن در پوست و میوه تعداد زیادی از گیاهان مخصوصا پوست درختان بلوط و سماق موجود است.تانن یا به صورت طبیعی در گیاهان وجود دارند یا به صورت پاتولوژیک بر اثر نیش حشرات ایجاد می شوند  که در این حالت  به آنها مازو می گویند از مازو ها برای تهیّه ی رنگ های سیر استفاده می شوند.
2. دندانه های معدنی: این مواد اغلب املاح فلزّات قابل ترکیب هستند که برخی از آنها رنگی و برخی از آنها بدون رنگ هستند.دندانه های فلزّی رنگی شامل : املاح کروم،مس، کُبالت و دندانه های بی رنگ، شامل املاح آلومینیوم، قلع، روی و نیکل می باشند. دندانه های معدنی  در حمام رنگرزی با رنگ ها، ترکیب شیمیایی بین رنگ و الیاف برقرار  می کنند وموجب می شوند رنگ به داخل الیاف نفوذ نماید و تثبیت شود.

به طور کلی در ایران، زاج ها مهمترین مواد دندانه ای می باشند که به صورتهای زاج سفید، زاج سبز و زاج سیاه یافت می شوند.

انواع زاج:

1. زاج سفید: سولفات مضاعف پتاسیم و آلومینیوم می باشد که در آب حل می شود ولی در الکل حل نمی شود و انواع محتلفی دارد و استفاده از آن در ایران از قدمت زیادی برخوردار می باشد.استفاده بیش از حد آن در رنگرزی باعث در هم رفتگی و چسبندگی پشم ها می گردد. هنگام استفاده از زاج سفید بهتر است که در صورت امکان از آب سنگین استفاده نشود، چون آب سنگین باعث رسوب آن شده و قدرت زاج را کاهش می دهد. و بخاطر همین هنگام رنگرزی با زاج سفید و استفاده از آب سنگین بهتر است از کروم دوتارتر استفاده شود.
2. زاج سیاه(سولفات مضاعف آهن): از این نوع  زاج در مواردی که بخواهیم  رنگ دلخواه تیره (سیه و موشی) باشد استفاده می کنیم چئن باعث تیره شدن رنگ ها می شود. این نکته را باید مورد توجه قرار داد که هنگام مصرف زاج سیاه، مصرف آن باید کم و مدت زمان توقف در حمام رنگرزی باید کوتاه باشد.
3. زاج سبز:به زاج آهن یا سولفات آهن به علّت رنگ سبزی که دارد زاج سبز گویند،از آن برای تهیه ی  رنگ های سبز استفاده می شود.

سایر دندانه های معدنی:

1. کات کبود یا سولفات مس:یکی از دندانه های رنگی می باشد که از آن برای تهیه ی رنگ های بنفش کم رنگ  استفاده  استفاده می شود یکی از عیوب آن این است که مقاومت الیاف را کاهش می دهد و در هنگاه استفاده از آن باید دقّت کرد.
2. قلع: این ماده به صورت کلرو استانوکه پودر سفید رنگی است موجود می باشد و برای رنگهایی که در مایه ی زرد و نارنجی هستند استفاده می شوند. این دندانه موجب زبری و شکنندگی الیاف می شود و در هنگام استفاده از آن باید به این امر توجه نمود.
3. کروم:مهمترین دندانه ی رنگهای مصنوعی می باشد  در طبیعت بصورت کانی کروم آهن موجود است.

انواع دندانه ی کروم عبارتست از:

دندانه ی کروم شیرین،دندانه کروم ترش، دندانه ی کروم احیا شده که نوع اول و سوم از اهمیّت بیشتری برخوردار هستند.همه ترکیبات کروم مانند بیکروماتها(بیکروماتهای سدیم و پتاسیم)و کروماتهای سدیم رنگین هستند.

انواع دندانه دادن به طور کلی به سه روش انجام می شود:

1. دندانه دادن توأم با رنگرزی
2. دندانه دادن پس از رنگرزی
3. دندانه دادن پیش از رنگرزی

در بین 3 روش فوق دندانه دادن پیش از رنگرزی، متداول ترین نوع دندانه دادن است به این صورت که ابتدا  الیاف را دندانه و سپس رنگ می کنند.

• منبع: فرش و هنر فرش بافی ایران - علی رضا محمدی پور
• تصویر: Coods :The Best Copper Sulphate