قالی ایران محصولی است تهیه شده از پشم، پنبه و ابریشم که توسط دست بافته می‌شود. ماده اولیه فرش پشم است. در بسیاری از روستاها برای تار و پود و گره از پشم استفاده می‌کنند؛ بنابراین در بعضی از فرش‌ها پشم و رنگ، تنها دو ماده اولیه محسوب می‌شوند. مرغوبیت فرش بسته به ظرافت الیاف و نازکی قطر آن، طول تارهای پشم، استحکام، عدم تجعد، رنگ طبیعی، قابلیت رنگپذیری و قابلیت کشش است. پشم به‌طور طبیعی به رنگ‌های مختلف سفید، سفید تیره، زرد رنگ، خاکستری تیره، قهوه‌ای و سیاه دیده می‌شود. پشم سفید بهترین و گرانبها‌ترین نوع پشم است؛ زیرا به سهولت میتوان آن را به هر رنگی درآورد. رنگ‌های مخصوص پشم و پارچه را در ایران از برگ و ریشه گیاهان مختلف تهیه می‌کردند. امروزه تهیه این رنگ‌ها با همان اسلوب قدیمی در پاره‌ای از نقاط کشورمان مرسوم است اما به دلایل خاص از جمله این‌که تهیه رنگ‌های گیاهی وقت‌گیر است و تهیه آن مشکل و بازده آن کم است، رنگ‌های شیمیایی ساخته شده خارجی نیز مصرف روزافزونی یافته است. گیاهانی که رنگ‌های ثابت از آنها به‌دست می‌آوریم عبارتند از:

• روناس: گیاهی است خودرو. ماده رنگی از ریشه آن به‌دست می‌آید. ممکن است رنگ را از گیاه یکساله تا  نه ساله به‌دست اورند. از ریشه گیاه در نتیجه جذب اکسیژن  بنا به عمر گیاه رنگ قرمز آجری تا قرمز تیره به‌دست می‌آید.
• اسپرک: در خراسان کشت می‌شود ماده رنگی از ساقه و برگ و گل آن به‌دست می‌آید و رنگ آن زرد می‌باشد.
• گندل: علفی است که در مناطق مرکزی کشور به خصوص در ناحیه بختیاری می‌روید و از آن، رنگ زرد به‌دست می‌آید.
• جفت: ماده جفت پوست درخت بلوط لرستان است. از آن رنگ شتری به‌دست می‌آورند. چنانچه با پوست انار مخلوط شود قهوه‌ای سیر به‌دست می‌آید.
• مازو: از خانواده بلوط است با زاج سیاه مخلوط می‌شود و رنگ موشی یا فیلی می‌دهد.
• سماق: با سولفات آهن آن‌را مخلوط می‌کنند تا رنگ بنفش تیره مایل به قهوه‌ای به‌دست آورند.
• بقم: تراشه نوعی چوب است که از آن رنگ بنفش و سرخ به‌دست می‌آید.
• بزغنج: پوست پسته گیاهی است که چون تانن دارد برای ثابت کردن رنگ قرمز‌دانه به‌کار می‌رود.
• قرمزدانه: [گیاه نیست] این ماده در گذشته به‌نام لاک در ایران مصرف می‌شد. قرمز‌دانه لاشه حشره‌ایست که در روی شاخه درختان خانواده انجیر زندگی می‌کند. شیره گیاه را می‌مکد و از خود صمغی ترشح می‌کند که خود در آن صمغ از بین می‌رود. پس از صاف کردن صمغ قرمز دانه تجاری به‌دست می‌آید.

به‌طوری که ملاحظه می‌شود همه رنگ‌های گیاهی قابل کشت و زرع است و در ایران اکثر آنها به‌طور وفور وجود دارد.

• منبع: مجله فرش شماره 31 و 32

نام حشره کوچکی است بیضی شکل به اندازه عدس یا نخود شبیه به حشره «کفش‌دوز» که نام علمی آن «کوکوس» می‌باشد، نوع ماده آن پر ندارد اما نر این حشره بال دار است رنگش سرخ بوده و به مرور زمان سرخ‌تر می‌گردد. قرمزدانه انواع گوناگون دارد که از آن جمله است قرمزدانه مکزیکی، قرمزدانه مدیترانه‌ای (کرم ورمیلو )، قرمزدانه آرارات، قرمزدانه هندی (لاک) و قرمزدانه لهستانی. قرمزدانه بهترین ماده رنگزای حیوانی است که به تنهایی، یا با ترکیب با رنگ‌های گیاهی، انواع سایه روشن‌های رنگی را، به خصوص برای قالی بافی، از آن به دست می آورند (رنگ لاکی معروف در فرش ایران از این جمله است).

بشر از آغاز تاریخ با این حشره و موارد استفاده از آن آشنا بوده است و رنگ قرمز و خود واژه قرمز از این حشره گرفته شده است. عقیده بر این است که در ایران بیش از دو هزار سال از این رنگ استفاده می‌کرده‌اند. در کارگاه‌های سنتی ایران قرمزدانه را به دو نام شراب‌کش  و نمک‌کش می شناسند. در فرهنگ معین زیر مدخل «قرمز» چند نوع قرمزدانه آمده است: «قرمزدانه شراب کش: قرمز دانه‌ای که در شراب جوشیده کشته شده باشد» و «قرمزدانه گچ کش: قرمزدانه‌ای است که به وسیله‌ گرد گچ کشته شده باشد»

این ماده در اصل حشره‌ای است به همین نام که معمولاً در گروهای بزرگ (حدود سیصد عدد) زندگی می‌کنند معروف‌ترین آن قرمزدانه نپال و منطقه ای به نام (gacil)در مکزیک است که در اوایل قرن نوزدهم اسپانیایی‌ها آن را در مکزیک پرورش می دادند و به نقاط دیگر صادر می‌کردند ولی درسال1810 نمونه‌ زنده آن را روی درخت انجیر هندی واقع در باغ کشاورزی جزیره قناری گذاشتند جالب اینکه با تمام توجهی که مقامات محلی به عمل آوردند چون این حشره آفت گیاه انجیر هندی محسوب می‌شود، ساکنان بومی منطقه به آنها توجهی نکردند و تنها عده‌ای معدود به پرورش آن پرداختند. در اواسط قرن نوزدهم وقتی که تاکستان‌ها بر اثر هجوم آفت‌های گیاهی از بین رفت تجارت قرمزدانه آنان را نجات داد و این امر باعث حیرت ساکنان جزیره شد.

شکل ظاهری آن تقریباً به نخودی فشرده شبیه است که به اشتباه به آن کفش‌دوز می‌گویند غذای این حشره شیره‌ گیاهانی است که روی آن زندگی می کند اما پس از مکیدن شیره‌ گیاه از خود صمغی ترشح می‌کند که همان باعث مرگ حشره می‌شود. پرورش این حشره در گذشته در جنوب ایران، اهواز، کناره‌های خلیج فارس و بلوچستان مرسوم بود و جنوب ایران و به خصوص بلوچستان برای پرورش آن مناسب است. در حال حاضر نیز این حشره به صورت وحشی و پراکنده پیدا می‌شود که در برخی از نواحی بومی از وجود آن برای رنگرزی استفاده می کنند در کتاب چگونه قالی‌های شرق را بشناسیم آمده است: «در هندوستان رنگ لاکی قرمز را از یک نوع اینگوم می‌گیرند بدین ترتیب که حشره ای که زیر پوست درخت انجیر هندی زندگی می‌کند که به صورت اینگوم بر درخت می‌چسبد و از همین لعاب است که لاک می‌سازند و لاک قرمزدانه  از آن تهیه می‌گردد در هندوستان این قرمز لاکی را کجیل یا لاک می‌گویند و به احتمال قوی در ایران هم برای زمینه‌ لاکی از همین رنگ استفاده می‌شود». در همین کتاب آمده است: «در ترکیه حشره‌ای شبیه به ساس به رنگ قرمز تهیه می‌شود که آن را قرمزدانه ارمنی می‌گویند. هر دوی این حشرات از خانواده‌ قرمزدانه محسوب می‌شوند و همان طور که اشاره شد این رنگ در تمام قالی‌های شرقی و برخی دیگر از دست‌باف‌ها مورد استفاده قرار می‌گرفته است. بنابر کتب قدیمی این رنگ به وسیله‌ اسکندر از هند و ایران به یونان قدیم برده شده است»

قرمزدانه را پس از جمع آوری در دستگاه مخصوص به وسیله آب یا حرارت خفه می‌کنند و سپس در آفتاب یا کوره خشک می‌نمایند رنگهای معروف قرمزدانه که برای رنگ کردن پشم به کار می‌رود از آن تهیه می‌شود. قرمزدانه در الکل، اتر، بنزین، آب که مقدار کمی اسید در آن ریخته  باشند حل می‌شود. قرمزدانه را در فارسی «کرم رنگرزان» نیز می‌نامند این حشره پس از آماده شدن برای بهره برداری 70 تا 90 درصد «صمغ» و 2 تا 10 درصد ماده رنگی دارد.

قرمزدانه از دیرباز در استان‌های کرمان و خراسان به نام «لاک» یا «قرمزدانه لاکی» شناخته می‌شود و «لاکی» همان رنگی است که از قرمزدانه به دست می‌‌آید. در قدیم این ماده رنگی از هندوستان وارد می‌شد اما پس از آمدن قرمزدانه مکزیکی و جزایر قناری که جنس آن بهتر است قرمزدانه هندی از رواج افتاد. قرمزدانه در هوای آزاد فاسد نمی‌شود و طول مدت نگهداری به قدرت رنگی آن لطمه نمی‌زند آب سرد مقداری از قرمزدانه را در خود حل می‌کند و آب گرم مواد چربی و رنگ آن را حل می‌نماید محلول آن پس از مدتی در اثر تأثیر اکسیژن هوا رسوبی پدیدار می‌کند این ماده به صورت گرد نرم، خمیر تهیه می‌شود.

قرمزدانه را با «بی‌کربنات پتاسیم، زاج سفید، قلع،‌ مس، آهن» دندانه می‌دهند. این ماده دارای خاصیت چند رنگی جالبی است و از آن با دندانه‌های گوناگون رنگ‌های مختلف به دست می‌آید.

چون قرمزدانه  در ایران گران قیمت است لذا سودجویان در آن تقلباتی می‌نمایند این تقلبات شامل افزایش وزن قرمزدانه از طریق مخلوط کردن آن با شن و گچ و گرد سرب انجام می‌گردد تشخیص مواد خارجی و میزان آن در قرمزدانه به دو گونه میسر است :

الف- آزمایشات شیمیایی: مثلاً تأثیر اسیدها که رنگ آن را زرد می کند و رسوبی نیز به جای می‌گذارد یا زاج سیاه و سولفات مس هر دو بر روی قرمزدانه رسوب بنفش می‌دهند.

ب- آزمایش فیزیکی: و آن حل نمودن رنگ در آب است به دفعات و دور نمون محلول قرمز تا آنجا که قرمزدانه به کلی با آب از ظرف خارج می‌گردد و مواد تقلبی در ته ظرف باقی بماند.

الف - قیمت نخ، پشم، ابریشم، خامه، چله و پود:

1. نخ نمره 5 خام پنبه‌ای هر کیلو 21500 ریال
2. نخ نمره 10خام پنبه‌ای هر کیلو 25000 ریال
3. نخ نمره 20 خام پنبه‌ای هر کیلو 28000ریال
4. نخ نمره 24 خام پنبه‌ای هر کیلو 31500 ریال
5. نخ نمره 30 خام پنبه‌ای هر کیلو 33000 ریال
6. خامه 10 دو لا برای تابلو فرش کیلویی10000 تومان
7. خامه صد در صد خارجی پشمی بقچه ای (4.5 کیلو) – 17-20 هزار تومان
8. خامه صد در صد داخلی پشمی بلوچ سفید بقچه ای 12- 15هزار تومان
9. خامه صد در صد دباغی پشمی بقچه ای 4- 3 هزار تومان
10. خامه مخلوط دباغی پشمی بقچه ای 4- 5 هزار تومان
11. خامه مخلوط دباغی پشمی سفید بقچه ای 8- 7 هزار تومان
12. خامه ابریشمی کجین کیلویی 3- 10 هزار تومان بر حسب نوع کجین
13. خامه ابریشمی گل کیلویی 35- 38 هزار تومان
14. خامه ابریشمی روسی کیلویی 45 هزار تومان
15. ابریشم چله هر کیلو 45- 50 هزار تومان
16. پشم ناشور بلوچی هر کیلو 500 تومان
17. پشم نیم شور بلوچی هر کیلو-1100تومان
18. پشم الوان ناشور هرکیلو250-400تومان
19. پیله تر کیلویی 3600 تومان (آخرین قیمت فروخته شده)
20. پیله خشک کیلویی9500 تومان
21. چله20 15 لا و 12 لا کیلویی 3700 تومان
22. پود ضخیم10 بیست لا3500 تومان

ب - قیمت مواد رنگزا و دندانه:

1. روناس مرغوب کیلویی 3500 تومان
2. نیل آلمانی کیلویی 25000 تومان
3. قرمز دانه کیلویی100000 تومان
4. اسپرک کیلویی6000 تومان
5. پوست گردو و انار کیلویی 300 تومان
6. پوست انار کیلویی 500 تومان
7. رنگزای اسیدی حداقل کیلویی 8000 تومان
8. رنگزای مستقیم حداقل کیلویی 6000 تومان
9. زاج سفید کیلویی 330 تومان

ج - دستمزد رنگرزی:

1. هزینه رنگرزی شیدهای مختلف به صورت درهم با رنگهای شیمیایی کیلویی700 تا 1000 تومان
2. هزینه رنگرزی شیدهای مختلف به صورت درهم با رنگهای طبیعی کیلویی1200 تا 1800 تومان
3. رنگرزی سورمه‌ای با نیل کیلویی 3500 تومان
4. رنگرزی لاکی و گل اناری با روناس کیلویی 5000 تومان 

منبع: سایت اطلاع‌رسانی فرش ایران

فنیقی ها اولین بار در 1000 سال پیش از میلاد مسیح این رنگ را کشف کردند، که منشأ آن شهر «تایر Tyr»، پایتخت فنیقی هاست. از این رنگ با عنوان  «ارغوانی تایری Tyrian purple» هم یاد شده است و  از دو نوع حلزون دریایی به نامهای «مورکس Murex» و «پورپوریا Purpurea» به دست می آید. غده ای مجاور حفرهﻯ تنفسی آنها وجود دارد که این رنگ را ترشح می کند. برای به دست آوردن 1 گرم از این رنگ باید حدود 5000 حلزون استفاده شود که همین امر  و همچنین سختی فرآوری آن باعث بالا بودن قیمت آن بوده است.

افسانه ای یونانی «هرکول»، قهرمان اسطوره ای یونان را کاشف این رنگ می داند؛ او هنگامی که سگش یک حلزون را خورد و دهانش ارغوانی شد، این موضوع را فهمید. به تازگی در جزیرهﻯ «کرت Crete» تعداد بسیار زیادی صدف حلزون از گونهﻯ «مورکس Murex» یافت شده است که بر اساس این شواهد تصور می شود، «مینوها Minoans»ی ساکن در «کرت Crete» کاشف این رنگ باشند نه فنیقی های «تایر Tyr».

تکه هایی از لباسی ارغوانی از یک آرامگاه یونانی به دست آمده است. یونانی ها از این رنگ به عنوان یک رنگ سلتنطی استفاده می کردند؛ در ایران هم برای لباس پادشاهان از ارغوانی استفاده می شد. تا قرن هفدهم میلادی در ایرلند هم این رنگ به عنوان رنگی پادشاهی شناخته می شد. در یونان از ریشهﻯ گیاهی به نام «الکانت»، برای رقیق کردن و گاهی کلاً به جای این رنگ استفاده می شد.

«پلینی Pliny»، طبیعی دان رومی در قرن اول میلادی، در مورد استفادهﻯ این رنگ توسط مصریان در 1500سال پیش از میلاد مسیح توضیحاتی را آورده است. در همین زمینه، پاپیروس هایی از مصر به دست آمده که رنج های یک رنگرز -  که با این رنگ کار می کرده است -  را به زبان شعر و با خط هیروگلیف بیان کرده است.

«پلوتارک Plutarch »، مورخ یونانی، از 5000 تالانت ( هر تالانت برابر 260 کیلوگرم است ) پارچه ارغوانی که توسط سپاهیان «اسکندر Alexander» در سال 331 پیش از میلاد از «شوش Susa» به غارت رفته نامبرده است. این پارچه ها که 190 سال عمر داشتند، هنوز رنگ خود را به خوبی حفظ کرده بودند. ارزش این پارچه ها با مقیاس امروزی، بالغ بر 6 میلیون دلار بوده است. در قرن چهارم میلادی، در زمان امپراتوری «آگوستوس Agustus» بر روم، لباسی به وزن 1 پوند که با رنگ حلزون ارغوانی رنگ شده باشد، ارزشی معادل 20,000 دلار کنونی داشته است.

• تصویر: Advanced Aquarist
• منابع

1. جهانشاهی افشار-  ویکتوریا- « فرایند و روشهای رنگرزی الیاف با مواد طبیعی »-  انتشارات دانشگاه هنر-  تهران- 1380.
2. ژوله -  تورج -  « پژوهشی در فرش ایران » -  انتشارات یساولی -  تهران -  1381.
3. نصیری -  محمد جواد -  « سیری در هنر قالیبافی ایران » -  ناشر: مؤلف -  تهران -  1372.
4. دین -  جنی -  ترجمه: کریمشاهی -  کورش -  « رنگ وحشی » -  مرکز ملی فرش ایران -  تهران -  1385.