• منبع: Riekie Sluder ، نیو انگلند، جامعه گیاهان دارویی آمریکا.
• به نقل از: Neuhsa

محققان با آزمایش روی ذرات کوچک رنگدانه‌های قرمز یک تیردان باستانی دریافتند مصریان در حدود 4000 سال پیش از رنگ روناس برای رنگ‌آمیزی تجهیزات نظامی خود استفاده می‌کردند. به گزارش سایت میراث آریا، این اکتشاف درحالی به دست آمده است که تا پیش از این فرضیات در مورد استفاده از این گونه رنگ‌دانه‌ها به 1200 سال قبل از میلاد مسیح نسبت داده شده بود.

به گفته محققان، نحوه جدید آزمایشات انجام شده که به طیف نگاری رامان مشهور است، این امکان را برای دانشمندان به وجود می‌آورد تا بدون صدمه وارد آوردن به اجزای آثار قدیمی قدمت و نوع رنگ به کار رفته در آنها را شناسایی کنند. این تیردان که قدمت آن به سال 2124 تا 1918 قبل از میلاد می‌رسد نزدیک به 700 سال قدیمی‌تر از نمونه‌های یافت شده پیشین بوده و به عقیده محققان نشانه جدیدی از نحوه تجارت و دیگر فعالیت‌های اجتماعی مردمان این عصر را به تصویر می‌کشد.

• منبع: سایت علمی پژوهشی فرش ایران به نقل از میراث آریا

وسمه (Isatis Tinctoria) یک گیاه بومی مدیترانه‌ای است و متعلق به خانواده  Cruciferae (brassicas) می‌باشد، همان‌گونه که بروکلی و کلم به این خانواده تعلق دارند. گل‌های زرد آن در ماه می [اردیبهشت] ظاهر شده و رایحه و عطر فوق‌العاده آن باعث جذب بسیاری از زنبورها می‌گردد. دانه‌های سیاه آن بالدارند، شبیه به زبانی کوچک و می تواند رنگی روغنی تولید کند.

وسمه گیاهی دو ساله است؛ یعنی پس از دو سال از بین می‌رود. در سال اول، برگ‌های آن به شکل خوشه‌ای که رشد کمی ‌داشته است می‌باشد مانند اسفناج. برگ‌ها در این مرحله (سال اول) برای تولید رنگ برداشت می‌شوند، چون در سال دوم رنگ زیادی نخواهند داشت. در سال دوم، طول ساقه‌های آن به پنج یا شش فوت [1.5 تا 1.8 متر] می‌رسد که توسط گل‌های زرد کوچک پوشیده می‌شود. برگ‌ها بلندتر و نازک‌تر شده و چهره گیاه کاملاً متفاوت می‌گردد. پس از تولید بذر، گیاه از بین می‌رود.

زمانی که برداشت به پایان رسید، یک جفت از گیاهان قوی برای تولید بذر دست نخورده باقی می‌مانند. بهتر است سایر گیاهان هرچه زودتر و قبل از بزرگ‌تر شدن بیش از حد کنده شوند، زیرا بعداً کندن آنها بسیار مشکل خواهد بود. دانه‌های رسیده باید در اسرع وقت جمع‌آوری شوند. ساقه‌های دارای دانه می‌توانند برای تزیین گل نیز مورد استفاده قرار گیرند.

• منبع: All About Woad

قالی ایران محصولی است تهیه شده از پشم، پنبه و ابریشم که توسط دست بافته می‌شود. ماده اولیه فرش پشم است. در بسیاری از روستاها برای تار و پود و گره از پشم استفاده می‌کنند؛ بنابراین در بعضی از فرش‌ها پشم و رنگ، تنها دو ماده اولیه محسوب می‌شوند. مرغوبیت فرش بسته به ظرافت الیاف و نازکی قطر آن، طول تارهای پشم، استحکام، عدم تجعد، رنگ طبیعی، قابلیت رنگپذیری و قابلیت کشش است. پشم به‌طور طبیعی به رنگ‌های مختلف سفید، سفید تیره، زرد رنگ، خاکستری تیره، قهوه‌ای و سیاه دیده می‌شود. پشم سفید بهترین و گرانبها‌ترین نوع پشم است؛ زیرا به سهولت میتوان آن را به هر رنگی درآورد. رنگ‌های مخصوص پشم و پارچه را در ایران از برگ و ریشه گیاهان مختلف تهیه می‌کردند. امروزه تهیه این رنگ‌ها با همان اسلوب قدیمی در پاره‌ای از نقاط کشورمان مرسوم است اما به دلایل خاص از جمله این‌که تهیه رنگ‌های گیاهی وقت‌گیر است و تهیه آن مشکل و بازده آن کم است، رنگ‌های شیمیایی ساخته شده خارجی نیز مصرف روزافزونی یافته است. گیاهانی که رنگ‌های ثابت از آنها به‌دست می‌آوریم عبارتند از:

• روناس: گیاهی است خودرو. ماده رنگی از ریشه آن به‌دست می‌آید. ممکن است رنگ را از گیاه یکساله تا  نه ساله به‌دست اورند. از ریشه گیاه در نتیجه جذب اکسیژن  بنا به عمر گیاه رنگ قرمز آجری تا قرمز تیره به‌دست می‌آید.
• اسپرک: در خراسان کشت می‌شود ماده رنگی از ساقه و برگ و گل آن به‌دست می‌آید و رنگ آن زرد می‌باشد.
• گندل: علفی است که در مناطق مرکزی کشور به خصوص در ناحیه بختیاری می‌روید و از آن، رنگ زرد به‌دست می‌آید.
• جفت: ماده جفت پوست درخت بلوط لرستان است. از آن رنگ شتری به‌دست می‌آورند. چنانچه با پوست انار مخلوط شود قهوه‌ای سیر به‌دست می‌آید.
• مازو: از خانواده بلوط است با زاج سیاه مخلوط می‌شود و رنگ موشی یا فیلی می‌دهد.
• سماق: با سولفات آهن آن‌را مخلوط می‌کنند تا رنگ بنفش تیره مایل به قهوه‌ای به‌دست آورند.
• بقم: تراشه نوعی چوب است که از آن رنگ بنفش و سرخ به‌دست می‌آید.
• بزغنج: پوست پسته گیاهی است که چون تانن دارد برای ثابت کردن رنگ قرمز‌دانه به‌کار می‌رود.
• قرمزدانه: [گیاه نیست] این ماده در گذشته به‌نام لاک در ایران مصرف می‌شد. قرمز‌دانه لاشه حشره‌ایست که در روی شاخه درختان خانواده انجیر زندگی می‌کند. شیره گیاه را می‌مکد و از خود صمغی ترشح می‌کند که خود در آن صمغ از بین می‌رود. پس از صاف کردن صمغ قرمز دانه تجاری به‌دست می‌آید.

به‌طوری که ملاحظه می‌شود همه رنگ‌های گیاهی قابل کشت و زرع است و در ایران اکثر آنها به‌طور وفور وجود دارد.

• منبع: مجله فرش شماره 31 و 32

الف - قیمت نخ، پشم، ابریشم، خامه، چله و پود:

1. نخ نمره 5 خام پنبه‌ای هر کیلو 21500 ریال
2. نخ نمره 10خام پنبه‌ای هر کیلو 25000 ریال
3. نخ نمره 20 خام پنبه‌ای هر کیلو 28000ریال
4. نخ نمره 24 خام پنبه‌ای هر کیلو 31500 ریال
5. نخ نمره 30 خام پنبه‌ای هر کیلو 33000 ریال
6. خامه 10 دو لا برای تابلو فرش کیلویی10000 تومان
7. خامه صد در صد خارجی پشمی بقچه ای (4.5 کیلو) – 17-20 هزار تومان
8. خامه صد در صد داخلی پشمی بلوچ سفید بقچه ای 12- 15هزار تومان
9. خامه صد در صد دباغی پشمی بقچه ای 4- 3 هزار تومان
10. خامه مخلوط دباغی پشمی بقچه ای 4- 5 هزار تومان
11. خامه مخلوط دباغی پشمی سفید بقچه ای 8- 7 هزار تومان
12. خامه ابریشمی کجین کیلویی 3- 10 هزار تومان بر حسب نوع کجین
13. خامه ابریشمی گل کیلویی 35- 38 هزار تومان
14. خامه ابریشمی روسی کیلویی 45 هزار تومان
15. ابریشم چله هر کیلو 45- 50 هزار تومان
16. پشم ناشور بلوچی هر کیلو 500 تومان
17. پشم نیم شور بلوچی هر کیلو-1100تومان
18. پشم الوان ناشور هرکیلو250-400تومان
19. پیله تر کیلویی 3600 تومان (آخرین قیمت فروخته شده)
20. پیله خشک کیلویی9500 تومان
21. چله20 15 لا و 12 لا کیلویی 3700 تومان
22. پود ضخیم10 بیست لا3500 تومان

ب - قیمت مواد رنگزا و دندانه:

1. روناس مرغوب کیلویی 3500 تومان
2. نیل آلمانی کیلویی 25000 تومان
3. قرمز دانه کیلویی100000 تومان
4. اسپرک کیلویی6000 تومان
5. پوست گردو و انار کیلویی 300 تومان
6. پوست انار کیلویی 500 تومان
7. رنگزای اسیدی حداقل کیلویی 8000 تومان
8. رنگزای مستقیم حداقل کیلویی 6000 تومان
9. زاج سفید کیلویی 330 تومان

ج - دستمزد رنگرزی:

1. هزینه رنگرزی شیدهای مختلف به صورت درهم با رنگهای شیمیایی کیلویی700 تا 1000 تومان
2. هزینه رنگرزی شیدهای مختلف به صورت درهم با رنگهای طبیعی کیلویی1200 تا 1800 تومان
3. رنگرزی سورمه‌ای با نیل کیلویی 3500 تومان
4. رنگرزی لاکی و گل اناری با روناس کیلویی 5000 تومان 

منبع: سایت اطلاع‌رسانی فرش ایران

1. سرخس عقابی نتایج گوناگونی در حمام رنگرزی ایجاد می‌کند، گاهی مواقع زرد‌های طلایی و سبز‌های زیتونی و گاهی مواقع قهوه‌ای را تولید می‌کند. جهت رنگرزی از ساقه‌های برگ‌دار آن استفاده می‌شود.
2. سرو کوهی درختی همیشه سبز است که در بریتانیا و آمریکای شمالی یافت می‌شود. شاخه‌های برگ‌دار و دانه‌های آن در حمام رنگرزی، رنگ زرد خردلی روشنی را به‌وجود می‌آورند.
3. درخت و درختچه‌های سماق در شمال آمریکا، اروپا، آسیا و آفریقا یافت می‌شوند. تمام قسمت‌های گیاه به‌جز ریشه می‌تواند برای رنگرزی استفاده شود. برگ‌های سرشار از تانن، شید‌های قهوه‌ای کم‌رنگی را به‌وجود آورده و برای دندانه کردن الیاف گیاهی استفاده می‌شوند. پوست آن شید‌های زنگی و نارنجی را ایجاد می‌کند.
4. سمان کوهی دارای برگ‌هایی به شکل پر و گل‌های سفید-کرم در اواخر بهار تا اوایل تابستان است. حمام ساخته شده از برگ و شاخه‌های پر‌برگ آن، رنگ طلایی مایل به سبز را تولید می‌کند.
5. قرن‌هاست که دانه‌ی سنجد تلخ به عنوان ماده‌ی رنگزای زرد به کار می‌رود و زرد ترکیب شده‌ای برای به‌دست آوردن رنگ سبز در ابریشم‌های خیلی قدیمی و چاپ روی چلوار، از دانه‌های سنجد تلخ فارسی ممتاز به‌دست آمده است. ماده‌ی رنگزا در پوست و دانه‌های این گیاه می‌باشد.
6. این گل‌های جذاب شبیه آفتاب‌گردان، منبع خوبی برای رنگ‌های سبز، زیتونی و طلایی جهت حمام رنگرزی هستند. در سرتاسر تابستان گل می‌دهند و به همین دلیل همیشه مقدار فراوانی گل، جهت رنگرزی تولید می‌کنند اما برای این‌که بتوان رنگ‌های خوبی از گل، برگ و ساقه یه‌دست آورد بایستی آن‌ها را چند روز تحت فرآیند قرار داد.
7. پوست و برگ‌های تمام انواع درختان سیب، شید‌های مفیدی از سبز زیتونی و قهوه‌ای در حمام رنگرزی ایجاد خواهند کرد.

• منبع: دین، جنی، «رنگ وحشی»، ترجمه: کورش کریمشاهی، مرکز ملی فرش ایران، تهران، 1385.

دكتر هرالد بومر یكی از فرش شناسان آمریكایی در مقاله‌ای كه در خبرنامه فرش فروشان آمریكا منتشر كرده است، به بررسی مزایای رنگهای گیاهی پرداخته كه چكیده آن در پی میآید:

اساس زیبایی رنگهای طبیعی در چیست؟ چگونه شد كه ظهور رنگهای مصنوعی مجموعه رنگهای طبیعی را در صد سال گذشته برهم زد یا حتی از بین برد؟ آیا ما باید به دوران قبل از علمی شدن رجعت كنیم و قدرت اسرار آمیز رنگهای به دست آمده از گیاهان و حشرات را ـ آن گونه كه امروزه در بسیاری از جزوات منتشره درباره رنگهای گیاهی توصیه میشود ـ احیا كنیم؟ یا ما باید در جستجوی «روح طبیعت» برآییم تا پاسخی بر این سوالات بیابیم؟

رنگرزی با مواد رنگی طبیعی محدوده‌ای نیست كه قوانین طبیعت دست رد به سینه ما بزند بلكه برعكس ما میتوانیم دلایل منطقی زیادی بیابیم كه حاكی از كیفیت عالی رنگهای طبیعی هستند. صنعت قالیبافی امروزه رنگهایی را به دست میدهد كه فقط از سه رنگ اصلی تشكیل شده‌اند: آبی، قرمزو زرد. مخلوط كردن یك جفت از آنها در پاتیل رنگرزی، رنگهای ثانوی، بنفش، نارنجی و سبز به دست میدهد. مخلوط كردن هر سه رنگ اصلی ـ اگر نسبت خاصی انتخاب شود ـ رنگ سیاه یا مجموعه رنگهای زیادی از رنگهای مرتبه سوم مانند قرمزـ قهوه‌ای، زرد ـ قهوه‌ای و... میدهد.

اگر سه رشته نخ پشمی را كه با مواد رنگزای مصنوعی رنگ شده‌اند كنار یكدیگر بگذاریم، اكثر شاهدان این تركیب سه رنگ اصلی آبی، قرمز و زرد را نا هماهنگ مییابند و آنها را تند، بسیار بد یا زننده توصیف میكنند. اما اگر سه رشته نخ پشمی را با روناس، نیل و پوست پیاز رنگ كنیم، اكثر شاهدان این تركیب، آبی نیل، قرمز روناس و زرد پیاز را هماهنگ احساس میكنند.

دلایل قانع كننده‌ای برای این تفاوت در قضاوت تركیب آبی، قرمز و زرد وجود دارد. اگر به قرمز روناس در نور آفتاب نگاه كنیم، علاوه بر «قرمز»، رنگ «زرد» و با شدت كمتر حتی «آبی» نیز به ذهن خطور میكند. میتوان گفت كه نور آفتاب از قرمز روناس نه تنها رنگ قرمز، بلكه رنگ زرد و آبی نیز ساطح میكند. همین موضوع در مورد آبی نیل و زرد پیاز صادق است. آبی نیل، حاوی عنصر قرمز و عنصر كوچكی از زرد است. زرد پیاز حاوی قرمز و مقدار اندكی آبی است. برای اثبات ادعایمان به تجربیاتی كه با مواد رنگی مصنوعی انجام داده‌ایم مراجعه میكنیم.

اگر بخواهیم از قرمز روناس تقلید كنیم. سه رنگ اصلی آبی، قرمز و زرد خالص را به رنگ قرمز، رنگ زرد و كمی رنگ آبی در پاتیل رنگ اضافه میكنیم. آن هماهنگی ای كه ما در تركیب روناس قرمز، نیل آبی و زرد پیاز احساس میكنیم از این واقعیت سرچشمه‌ میگیرد كه این سه رنگ عناصری را از رنگهای همسایه در خود دارند.  به عبارت دیگر میتوانیم بگوییم، ادغام رنگهای همسایه در داخل هر رنگ اثر هماهنگ كنندگی دارد. رنگهای طبیعی باعث گرایش به سیاه میشود كه خود از شدت رنگها كم میكند. مثلا حضور هر سه رنگ اصلی در آبی نیل به این معنا نیست كه آبی نیلی علاوه برمواد آبی شامل قرمز و زرد هم هست. در اینجا یك ماده یعنی نیل است كه مسوول رنگ آبی است. این مواد رنگی روی الیاف پشمی كه در مقابل نور آفتاب گرفته شده نه فقط رنگ آبی بلكه قرمز و زرد را بازتاب میدهد. فقط با نخ رنگ شده با رنگ طبیعی است كه میتوان رنگ تولید كرد.

تركیبی كه در ظاهر به شدت بدون هماهنگی به نظر میرسیدند، هر یك كیفیت خنثی كنندگی و ملایم كنندگی را در خود تجسم بخشیده‌اند. ازطرف دیگر، مواد سه جزیی مدرن (رنگزاهای مصنوعی) هنگامی كه یكجا استفاده شوند، ساختار مولكولهای آنها صرفا همیشه رنگ خالص میدهند و فاقد كیفیت هماهنگ كنندگی و ملایم كنندگی هستند. از این رو امكان ندارد كه تعداد زیادی از رنگهای طبیعی را با مخلوط كردن این سه ماده رنگی مصنوعی ایجاد كرد. متاسفانه امروز استفاده از رنگزاهای طبیعی كم شده است و در بازار تلاش میكنند كه رنگها را با پهن كردن فرش هفته‌ها در مقابل آفتاب سوزان تصحیح كنند یا سعی میكنند با كوتاه كردن زمان قرار گرفتن خامه‌ها در پاتیل رنگ و حمام رنگ از شدت رنگها بكاهند.

دلایل دیگری وجود دارد كه ثابت میكند چرا رنگهای طبیعی جذاب و زیبا هستند. ریشه روناس دارای تعداد زیادی رنگ مختلف است. براساس این ظرفیت گسترده از مواد رنگزا، ما میتوانیم طیف متنوعی از رنگها از قرمز تیره گرفته تا نارنجی و بنفش را تولید كنیم. شایان ذكر است كه دندانه‌ها، تركیب آب به كاررفته، افزوده‌های رنگرزی و شیوه رنگرزی همگی نقش مهمی در این روند دارند. صدها تركیب متفاوت مواد رنگی مصنوعی قادر نخواهند بود كه این ردیف از رنگهای روناس قرمز را كه خود حاوی بسیاری از سایه‌ رنگهای كوچك ـ كه چشم میتواند آنها را ثبت و از آنها لذت ببرد ـ ایجاد كند. متاسفانه آن از نظر تولید كنندگان این همه سایه رنگ اصلا مطلوب نیستند وآنها تك رنگ ثابت قرمز را نشانه كیفیت میدانند. یكی از ویژگیهای بارز رنگهای طبیعی رنگ پس ندادن آنهاست. پشم رنگ شده با قرمز روناس یا آبی نیلی كمتر كم رنگ میشوند.

• منبع: کارپتور
• تصویر: فرهنگسرا

از ديرباز انسان از مواد مختلف موجود در طبيعت برای رنگرزی استفاده مي كرد.ابتدايي ترين رنگ برای بشر اوليه سياه و قرمز بوده است كه به دنبال اين شناخت ،انسان از خاك زرد به عنوان رنگ زرد و از خاك سرخ به عنوان رنگ سرخ و از زغال به عنوان رنگ سياه استفاده مي كرده است . پيشينه ی رنگ سازی در ايران قدمتی چند هزارساله دارد كه نقاشيهای ابنيه ی تاريخی و منسوجات به دست آمده از قديم گواه اين مدعاست . گذشته از آثار به جا مانده از دوران هخامنشی و ساسانی كه نشان دهنده ی مهارت ايرانيان در بافت و رنگرزی فرش و منسوجات مختلف است ، عصر صفويه اوج شكوفايی اين هنر در ايران است .

رنگرزی در اين دوران شاد و متنوع بوده است .در برخی از مينياتورهای اين دوره قاليهايی با زمينة سبز يا زرد ديده مي شود كه نشان دهنده ی سابقه برخی از رنگ بندي های دوره ی صفوي ، مخصوصاً با زمينه ی زرد است كه البته امروزه هيچ پسنديده نيست ، زيرا متاسفانه در تاريخ معاصر ايران استفاده ازرنگهای تيره بيشتر شده است . اما با توجه به سوابق تاريخی و اين كه ملت ما بسيارشاد و اهل زندگی بوده است و با توجه به نقاشيها و نمونه های بازمانده از دوره ی صفوي ، در مي يابيم كه رنگ بندی قالی ايران مخصوصا از دوره ی صفوی به بعد تغييركرده و روز به روز تيره تر شده است . اقليم و پوشش گياهی ايران هم در تدارك رنگهای روشن كمك مي كرده است نه رنگهای تيره ، زيرا از مجموع گياهان رنگي ،تنها نيل كه در خوزستان كاشته مي شد، رنگ سرمه ای مي داد. رنگ سياه و قهوه اي تيره از آنجا كه با استفاده از دندانه های پوساننده تهيه مي شد، در قالی ايران چندان كاربردی نداشته است و اگر داشته در قاليهای پست بوده است . گياهان رنگی ايران همه رنگهای شاد ميدهند، حتی پوست گردو و حنا.

آشنايی با رنگدانه های گياهی و حيوانی بسته به قسمت رنگدار: قسمتهای رنگدار در گياهان مختلف ، متفاوت است . در بعضی از گياهان موادرنگی در ريشه ی آنها موجود است مانند روناس . در بعضی ديگر مواد رنگی در گل وجود دارد مثل اسپرك ، زعفران ، گندل و...  برخی نيز در برگ آنها مانند نيل و توت و.... در برخی ديگر نيز در پوست ميوه ی آنهامانند انار، پياز و... و يا در پوست ساقه ی آنها موجود است مانند بلوط ، و برخی گياهان ،تمامی قسمتهای آنها رنگدار است بعنوان مثال تمامی قسمتهای سماق بخصوص ميوة آن دارای مواد رنگين است . همچنين از تمامی قسمتهای گزنه غير ريشه ی آن برای رنگرزی استفاده مي كنند.

«هانس ای دولف» در كتاب صنایع دستی كهن ایران بیان کرده است: «روناس در 3000 سال پیش از میلاد در درهﻯ سند در شهر «موهن جودارو» شناخته شده است و از آنجا نخست به خاورمیانه گسترش یافت.»¹

در «تورات» و همچنین نوشته هایی كه از قبور فراعنه مصر به دست آمده است، مداركی در مورد رنگرزی با روناس وجود دارد. همچنین آثاری از رنگ قرمز حاصل از ریشه روناس در یکی از مقبره های مصری متعلق به 1400 سال پیش از میلاد مسیح یافت شده است. علاوه بر «تورات» در «بندهش» هم از این گیاه نام برده شده است؛ «هر چه را جامه به آن شاید رشتن ( یعنی رنگ کردن، ریسیدن، تافتن، تابیدن )، مانند سرکه و دار پرنیان و زردچوبه و روناس و نیل، رنگ خوانند.»²

در پاپیروس های مصری قرن سوم پیش از میلاد مسیح، نام این گیاه عنوان گردیده و در مورد آزمایشهای کنترل رنگ آن توضیحات زیادی آمده است. در یکی از پاپیروس های مصری در همین مورد مطلبی با این مضمون آمده است: «دانه هایی همراه با خمره ها. بوی نافذی دارد. دست های او با روناس به رنگ سرخ درآمده است، گویی که با خون آغشته شده است. مانند پرنده ای شکاری که خونین شده است، مانند اینکه گوشتش از زیر پوست نمایان شده است.»³

«دیوس کوریدس Dioscorides» ،فیزیکدان یونانی، آن را تولید کنندهﻯ رنگ قرمز دانسته است.«پلینی Pliny» ،طبیعیدان رومی، در این رابطه در کتاب «تاریخ طبیبعی» نوشته است: «دو گیاه دیگر هم وجود دارد... اولی روناس است، کاربرد آن برای رنگرزی پشم و چرم ضروری است. روناس ایتالیا با ارزش ترین آنهاست، مخصوصاً آنها که در حومهﻯ شهر می رویند؛ همچنین تقریباً در تمام شهرهای دیگر هم، به مقدار زیاد تولید می گردد. به صورت خودرو رشد می کند، ولی قابلیت کشت شدن هم دارند... ساقهﻯ آن خاردار و مفصل دار است، با پنج برگ که اطراف مفصل قرار گرفته اند. دانهﻯ آن قرمز است.»⁴

رنگرزان ایرانی و رومی آن را می شناختند؛ قبور یافت شده مربوط به قرون دوم و سوم میلادی در روم که در آنها پارچه های رنگ شده با نیل و روناس وجود داشتند، گواه همین مدعاست؛ ولی در دوره های بعدی و در زمان فرمانروایی رومیان استفاده از آن در اروپا از بین رفت، تنها مدرک به دست آمده، پارچه ای رنگ شده با روناس است که از گور ملکه «آرنگوندیس Arnegundis» در «سنت دنیس St. Denis» (565 تا 570 میلادی) در نزدیکی پاریس کشف شده است. در «حدودالعالم» آمده است: «و اندر دریای خزران ( یعنی دریای خزر رضوان ) دو جزیره است، یکی برابر دربند خزران است آن را جزیرة الباب خوانند از آنجا رومن خیزد که به همه جهان ببرند و رنگرزان از آن به کار برند.»⁵

همچنین «ابن حوقل» می نویسد: «و جزیرهﻯ بزرگ دیگری رو به روی رود کر و نزدیک باب است. این جزیره نیز بیشه ها و درختان و آبها دارد و از آن روناس به دست می آید و به همین سبب گروهی از شهر بردعه ( بردع ) بدانجا آمده، مدتی به تهیهﻯ روناس می پردازند، و آن را به ورهان و بردعه می برند و از آن بهره مند می شوند.»⁶

در گذشته در ژاپن هم از گیاه روناس ژاپنی برای تولید رنگ قرمز استفاده می شد، ولی به مرور زمان استفاده از آن ترک گشته است.

روناس در جنگهای صلیبی بار دیگر به اروپا آمد و به قرمز تركی معروف شد ، هلندی ها یكی از تولیدكنندگان روناس بودند، همچنین آثاری از گیاه روناس در یک کارگاه رنگرزی واقع در «یورک York» مربوط به قرن دهم میلادی یافت شده است.

«ویکتوریا افشار» عقیده دارد: «این بوته نخستین بار توسط سودا گران عرب به اسپانیا و برای دومین بار پس از قرون وسطی توسط اهالی جلفای اصفهان به اروپا برده شد.»⁷

بازرگانی ونیزی که در سال 913 ﻫ. ق. در ایران ساکن بوده است می نویسد: «در این شهر [خوی] رنگ سرخ لاکی به مقدار فراوان میسازند و آن را از ریشه های سرخی فراهم میکنند که در زیر زمین است و با بیل و کلنگ بیرون می آورند و سپس به هرمز میفرستند و از این ریشه ها برای ساختن و به کار بردن رنگ سرخ در غالب نقاط هندوستان بهره می جویند.»⁸  گیاه بیان شده همان روناس می باشد. «ویکتوریا افشار» می گوید: «صدور روناس از آذر بایجان به هندوستان به احتمال زیاد یا به دلیل کافی نبودن و یا پایین بودن کیفیت رنگ آنها بوده است.»⁹

«rose madder» یك رنگ هنری روی بشقابها توسط اساتید از زمان رنسانس تا كنون بوده است. «madder» نام تجاری روناس در اروپاست.

«شاردن Chardin» در سفرنامه اش به فراوانی این گیاه در ایران اشاره کرده و عنوان می کند که از این گیاه برای رنگرزی و نقاشی استفاده می شود. ¹⁰

به گفتهﻯ «ویكتوریا افشار» رنگ روناس در هر منطقه از ایران نامی متفاوت دارد، برای مثال به آذری «بویاخ» نامیده می شود که به معنی رنگ كردن خامهﻯ قالی است؛ در مناطق دیگر هم نامهای دیگری دارد که این امر نشان دهندهﻯ قدمت این رنگ در ایران و خاورمیانه است.

• پی نوشت ها:

1. ای. دولف -  هانس -  ترجمه: ابراهیم زاده -  سیروس -  « صنایع دستی کهن ایران » -  انتشارات علمی و فرهنگی -  تهران -  1384.
2. دادگی  -  فرنبغ -  گردآوری: بهار -  مهرداد -  « بندهش » -  انتشارات توس -  تهران -  1369-  ص 88 .
3. . Lichtheim -  Miriam -  "Ancient Egyptian Literature" -  University of California press -  Berkely , London -  1974 -  Vol. 2 -  p. 170.
4. . Pliny the Elder -  "The Natural History" -  Book 19 -  Chapter 17.
5. . ترجمه: ستوده -  منوچهر -  « حدود العالم من المشرق الی المغرب » -  انتشارات طهوری -  تهران – 1360-  صص 24-23.
6. ابن حوقل -  ترجمه: شعار -  جعفر -  « صورة الارض » -  بنیاد فرهنگ ایران -  تهران -  1345 -  ص 129.
7. جهانشاهی افشار – ویکتوریا - « فرایند و روشهای رنگرزی الیاف با مواد طبیعی » -  انتشارات دانشگاه هنر – تهران – 1380 - ص 28.
8. امیری -  منوچهر -  « سفرنامه های ونیزیان در ایران » -  انتشارات خوارزمی -  تهران -  1349 -  ص 380.
9. « فرایند و روشهای رنگرزی الیاف  با مواد طبیعی » -  ص 28.
10. شاردن -  ژان -  « سیاحتنامه شاردن » -  ترجمه: عباسی-  محمد -  تهران -  1338 -  جلد چهارم -  ص 346.

 استفادهازمواد معدنی وآلی( گیاهی و جانوری)،به منظوراستفاده ازرنگ آنها درایران از سابقه ای طولانی برخورداراست و حداقل جوامع ساکن درایران ازهزاره ی هشتم به بعدازمواد رنگزا استفاده می کردند و همراه با تجارب انسان به تدریج دامنه استفاده ازرنگ ها گسترش یافت ودر امور مختلف بکار گرفته شد. مدارک و شواهد نشان می دهد که عمده رنگ های مورد استفاده هنرمندان درزمینه های کاشیکاری،قالیبافی ودیگرمنسوجات، تذهیب و تشعیر، شامل تعدادی رنگ مشخص است. به طورمثال مرکب خوشنویسی و طراحی را از دوده ی چراغ می ساختند؛ دوده ی چراغ را با صمغ عربی می آمیختند. مرکب ضد آب را با« توتیا» (سولفات آهن) و روغن«مازو» می ساختند. بیشتر رنگ ها ازمواد معدنی بود، مثلا شنگرف وسولفید جیوه برای ساخت رنگ های قرمز، لاجورد وآزوریت برای رنگ آبی، مرمرسبزبرای رنگ سبز وانواع اخرا برای رنگ های زرد وقهوه ای وسرخ بکار می رفت؛ رنگ سفید را نیزازگچ یا کربنات سرب تهیه   می کردند. برخی رنگ ها را به صورت اشکانی از قرمزدانه و«تیل» هم بکارمی بردند. تمام رنگها را با ماده کمکی از صمغ عربی به هم می آمیختند واز طلا به شکل «زرورق» یا براده ای آمیخته با چسب حیوانی استفاده می شد.

مهم ترین رنگ سرخ مورد مصرف دررنگ سازی «روناس» است که ازریشه بوته روناس بدست می آ ید. ریشه روناس از وقتی دو ساله شد مورد استفاده قرارمی گیرد. این گیاه در هفت سالگی دارای مقداررنگ بیشتری است و رنگ آن ارغوانی سیر است و هرچه گیاه جوانتر باشد رنگ آن به قرمزسفالینه ای می گراید.از دیگر رنگ های قرمز مایل به ارغوانی، رنگی است که ازریشه هوایی گیاه چوبه می گیرند. رنگ سرخ تند ویژه ای نیزازلاک بدست می آید که محصول فرعی صمغ لاک است.

یکی از رنگ های زرد، گل رنگ است که از گلبرگ خشک شده وکوبیده ی آن جهت ساخت زرد لیمویی استفاده می شود، ازدیگرزردها زرد زعفران است که ازکلاله زعفران بدست می آید که بسیارگران بوده وبیشتر برای ابریشم بکار می رود. یکی دیگرازانواع زرد، زردچوبه است که به آن زعفران هندی نیزمی گویند از شیره پوست انارنیززرد ملایمی بدست می آید. دیگر زردهای مورد استفاده دررنگرزی سنتی زردی است که ازگل میمون بدست می آید یا ازتوتهای کوهی نرسیده که مایل به نارنجی است. زرد«گندل» نیزاز گیاه«گندلاش» و زرد پاییزی ازبرگ مو بدست می آیند.

رنگ آبی، تقریبا منحصرا از«نیل» بدست می آید که ازبرگهای گیاه رنگ «وسمه» تولیدمی شود. دیگر آبیها برگ قیطران به رنگ ارغوانی-آبی که ازبرگ گیاه گرفته می شود و درصورت ثابت شدن بوسیله اوره، رنگ آبی فیروزه ای بدست می دهد.

سبزچینی ازدوگیاه از خانواده خولان بدست می آید. ازترکیب زرد گل میمون و «نیل» نیزسبزی بدست می آید که به سبز«نبی» معروف است.

از پوست گردو رنگ قهوه ای بدست می آید و اگراین قهوه ای مجددا با روناس رنگ شود رنگ شتری بدست می آید. رنگ شتری دیگرازپوست کوبیده اناروپوست بلوط بدست می آید. اگر الیافی را که قبلا با نیل سورمه ای کرده اند با ترکیب جوهرمازو و زاج زرد رنگ درست کنند رنگ مشکی سیربدست می آید.

• منبع:دروس اختصاصی کارشناسی ارشدهنر،تالیف منصور حسامی.[ودیگران]،تهران:گریفن،1381باهمکاری انتشارات اسلیمی

منبع: اوکتایی، ناصر، «هنر رنگرزی با گیاهان»، دفتر نشر خودکفایی، تهران، 1363 .

انار به گواهی تاریخ، میوه بومی ایران است و گسترش آن به دنیا از این کانون عملی گشت. انار بین ۴۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، در ایران کاشته می شد. در كتب مقدس چندين بار از آن نام برده شده است، مانند قرآن که 3 بار نام انار در آن ذکر شده است.

«هومر Homer» شاعر معروف يونانی در كتاب خود (ایلیاد و اوديسه) از آن نام برده است . معروف است كه حضرت سلیمان باغی پر از درخت های انار داشته كه به آن عشق می ورزيده است. طبق گفتهﻯ «دیوس کوریدس Dioscorides»(فیزیکدان یونانی)، در قرن اول میلادی از گل انار برای رنگرزی استفاده می شده است. در مورد تاریخچهﻯ انار مطالب زیادی وجود دارد ولی در مورد استفاده از آن در رنگرزی، مطالب اندکی بیان شده است.

قسمتهای مختلف این میوه، مانند گل و پوست در رنگرزی به کار برده می شوند. انار به دلیل ثبات رنگیش از دوران باستان به عنوان رنگ یا جوهر به کار رفته است. رنگ انار به آسانی پاک نمی شود و همین ثبات بالا باعث شده است که از این گیاه گاهی به عنوان دندانه هم شود. در ایران از گل ها و میوه های نارس انار رنگ قرمز و از پوست خشک شدهﻯ آن، رنگ زرد به دست می آوردند. اروپاییان از آن رنگ سیاه یا قرمز می گرفتند و به صورت جوهر از آن استفاده می کردند.

در سفرنامهﻯ «شاردن Chardin» در ادامهﻯ صحبت در مورد حرفه رنگرزی، عنوان شده که صمغ و پوست درخت انار از ازبکستان وارد می شود ولی ایران خود منبع این درخت می باشد. 

سید جواد حسینی   

مشخصات:

گنیما گیاهی است علفی، پایا و ساقۀ آن در زمستان خشک می شود و از بین می رود.

فصل رویش: این گیاه در بهار مجدداً سبز می شود.

انتشار جغرافیایی: این گیاه در سرتاسر شمال ایران و در نواحی مرطوب به فراوانی می روید. نام محلی این گیاه در مناطق نور و کجور و مازندران گنیما است. در مورد این گیاه گفته می شود که در گذشته از آن به عنوان دارو استفاده می شده است.

خواص: برای استفاده از رنگرزی ساقۀ گیاه را در فصل پاییز جمع آوری و در آفتاب خشک می کنند و سپس آسیاب می کنند و در کیسۀ نفوذدار می ریزند و در جای خشک نگه می دارند.

طرز دندانه کردن:

طریقۀ اول: دندانه کردن با زاج سفید   (سولفات آلومینیوم)

طریقۀ دوم: دندانه کردن با زاج سیاه   (سولفات آهن)

طریقۀ اول:

            اندازه:

                   پشم سفید خالص     1000 گرم

                   آب سنگین              25 برابر وزن الیاف

                   زاج سفید خالص       10 گرم

ابتدا حمام رنگ را گرم کنید و زاج سفید را در حمام بریزید و در حرارت 70 درجۀ سانتی گراد پشم سفید مرطوب را وارد حمام رنگ کنید. حدود یک ساعت با حرارت 80 درجۀ سانتی گراد حرارت دهید. سپس حمام را خاموش کنید و به حال خود بگذارید تا حمام خنک شود. سپس ابتدا پشم ر با آب نیمه گرم و بعد با آب سرد شستشو دهید و خشک کنید.

طریقه دوم:

اندازه:

پشم سفید خالص          1000        گرم

آب سبک                       30         برابر وزن الیاف

زاج سیاه                          2        گرم   

ابتدا حمام رنگ را گرم کنید و زاج سیاه را در آن بریزید؛ در حرارت 70 درجه پشم سفید خالص و نمدار را وارد حمام رنگ کنید؛ حدود 15 دقیقه با دمای 80 درجه حرارت دهید و در سایه خشک کنید.

نغمه صفوی  

چوکی سرخاب- سرخاب کوکی (پلم ریز نقش)

گیاهی علفی، قوی و پایا به ارتفاع 50 تا 100 سانتی متر، با شاخه های فراوان.

گل: کوچک، سفید مایل به صورتی با 4-5 کاسبرگ پایا.

میوه: تقریباً کروی ار.

انتشار جغرافیایی: شمال: تقریباً در تمامی نواحی کازنداران، گیلان، گرگان که معمولاً در کنار جاده ها و در جوار پلم می روید.

مشخصات: این گیاه را می توان به سه بخش تقسیم کرد:

1.      مرحلۀ گل دادن که به صورت خوشۀ انگور و گل ابریشم است.

2.      مرحلۀ ریزش گل که به رنگ سبز است.

3.      مرحلۀ رسیدن دانه ها و میوه که شباهت بسیاری به خوشۀ انگور دارد.

رنگ: رنگ این گیاه در تماس با دست به آسانی پاک نمی شود و 5 تا 15 پرچه ی کم و بیش پیوسته، به رنگ بنفش متمایل به سیاه.

موسم گل: اردیبهشت – مرداد علامت آن تا مدتی در دست باقی می ماند.

این گیاه از نظر دارویی مصرفی ندارد و به اعتقاد افراد بومی سمی است و حتی حیوانات از خوردن آن پرهیز می کنند. فرق این گیاه با گیاه پلم این است که دانه پلاخوم بعد از رسیدن و خشک شدن به صورت پوکی در می آید، در صورتی که دانۀ سرخاب بعد از رسیدن و خشک شدن به صورت دانۀ پر و کروی باقی می ماند.

رنگرزی با سرخاب

1.      دندانه کردن

2.      طریقۀ رنگرزی

دندانه کردن:

               اندازه:

                      پشم سفید خالص      1000 گرم

                      آب سبک                20 تا 30 برابر وزن الیاف

                      زاج سفید                10 گرم

پس از گرم کردن حمام رنگ زاج سفید را اضافه می کنیم. در حرارت 70 درجۀ سانتی گراد پشم سفید مرطوب را وارد حمام رنگ می کنیم. مدت یک ساعت در دمای 80 درجۀ سانتی گراد حرارت می دهیم. بعد از خاموش کردن حمام و خنک شدن ابتدا آب کلافها را می گیریم، شستشو می دهیم و در سایه خشک می کنیم.

طرز رنگرزی:

در پایز ساقه های سرخاب را جمع آوری می کنیم و دو روز در آفتاب قرار می دهیم. دانه های رنگی را از ساقه ها و برگ ها جدا می کنیم و در ظرفی با قدری آب می جوشانیم.

 پانته آ صفاری   

این گیاه در آسیای میانه و ایران به صورت وحشی و خودرو یافت میشود و حدود 5000 سال است که برای رنگرزی از آن استفاده می شود و رنگ حاصل از آن دارای ثبات کم نظیری است. اسپرک رنگهای زرد و طلایی ایجاد می کند.

دانه های اسپرک در آثار دوران نوسنگی سوئیس یافت شده است.رومیان باستان از این گیاه برای رنگ کردن ردای راهبه ها و لباس های عروسی استفاده می کردند.  «دیوس کوریدس Dioscorides » به عنوان یک رنگزا از آن یاد کرده و «پلینی Pliny » اسپرک را خاص رنگرزی لباس های زنانه دانسته است. رنگ این گیاه در فرش پازیریک هم دیده می شود.

قدیمی ترین قوانین ثبت شدهﻯ رنگرزی حرفه ای در اروپا که مربوط به سال 1243 میلادی می باشد، استفاده از رنگهای زرد دیگر را به دلیل ثبات بیشتر اسپرک منع کرده بودند. در قرون وسطی یهودیان اروپا مجبور به گذاشتن کلاه هایی بودند که با این گیاه رنگ شده بودند. در تعرفه های تجاری بازار «باسل» در سال 1400 میلادی نام این گیاه در لیست مواد رنگی وجود دارد. در انگلستان از ترکیب اسپرک و نیل برای تولید رنگهای سبز Lincoln و Kendal استفاده می شد. این گیاه در اروپا به تدریج جای خود را بلوط سیاه داد.

سید جواد حسینی