بدون شرح!!!

با سلام خدمت خانم دکتر دریایی، در گذشته شما صحبت هایی داشته اید در مورد دانشجویانی که علاقه ای به رشته ی فرش نداشته اند و به اجبار خدمت سربازی و یا هر دلیل دیگری این رشته را انتخاب کرده اند و در حال تحصیل می باشند؛ شما اشاره کردید به اینکه کسانی که موسیقی کار کرده اند، می توانند در این زمینه هم فعالیت داشته باشند، در غیر این صورت به عمر دیگری نیاز دازیم که به هدف اصلیمان برسیم. با توجه به این مطلب، موضوع مصاحبه ی ما با شما درباره ی رابطه ی موسیقی و فرش است، به عنوان پرسش نخست آیا عبارت موسیقی فرش صحیح است و یا موسیقی در فرش؟

قبل از اینکه وارد بحث اصلی شویم باید بگویم که آدم ها می روند و صداها می مانند، پس بهتر است تا زمانی که از نعمت زنده بودن برخورداریم حرف هایمان را از طریق شمایی که با ما در ارتباط هستید به گوش دیگران برسانیم- اگر فکر می کنید که می توانید مثمر ثمر و مفید باشید- . روی سخن من در اساس با نیروی جوان این مملکت است که ارزشمندترین نیروست که ظرفیت های بالقوه ای در وجودشان هست که گاهی باعث می شود نسبت به شناخت توانمندی های خود بیگانه بمانند. در واقع این حقیقت فی البداهه ی طبیعت است، ما یک زمان هایی در عالم سرگردانی هستیم و گاهی فراموش می کنیم که این زمان های سرگردانی ما جزء بهترین قسمت های زمان عمر ماست که از دست می روند؛ و آنهایی پیروزند که در این زمان های سرگردانی بدانند برای چه آمده اند؟، بدانند بار مسؤولیتی که روی دوششان است چیست؟ در حال حاضر ناله ی هماهنگ این موج جوان شنیده می شود که می گویند «من رشته ام را دوست ندارم!» گاهی مواقع ما باید هوشیار باشیم و از بین نشانه ها توانمندی های خودمان را پیدا کنیم و به کمک این نشانه ها بتوانیم از بین فرصت هایی که به طور تصادفی به وجود می آیند جهت خود را بیرون بکشیم. بنابر این جوانان ما که یکی به موسیقی علاقه مند است، یکی به فیلم و ... نباید به این فکر کنند که رابطه ی آنها با فرش چگونه برقرار می شود، ما باید خودمان جستجو کنیم و دریابیم که این توانایی ها و علایق را به چه صورت می توانیم منطبق کنیم بر نشانه و  فرصتی که ناخودآگاه در اختیارمان قرار گرفته است؛ این جستجو کار ماست.

ششم زرشکی : که مثل لاکی یا رناسی با چهار و نیم کیلو پوسته ی گردو ، و کمی بز غنج ( پوست پسته ی کوهی) جوشانیده و پشم را در همان آبِ رنگ ، باید قرار داد تا خوب به خود رنگ بگیرد .

هفتم عنابی : که مثل رناسی باید با چهارو نیم کیلو پوست گردو و بدون استفاده از بزغنج جوشانده شود و پشم را در آبِ رنگِ به دست آمده قرار داد تا رنگ عنابی را کاملا به خود جذب کند .

هشتم انواع صورتی ها : پس از این که لاکی عمل آمد ، در مرحله ی آخر آب کرم که به رنگ صورتی در آمده ، پشم های لاکی را در آورده و پشمی را که می خواهید به رنگ صورتی عمل بیاورید، در آن ریخته تا رنگ دلخواه صورتی شما عمل آید. توجه داشته باشید هر مقدار پشم در آب مانده ی لاکی بماند ، رنگ صورتی پررنگ می شود و بالعکس .

نهم انواع پیازی : برای به دست آوردن این رنگ پشم را باید در آب پس مانده ی رناس بخوابانید تا به رنگ پیازی در آید .

دهم یاسی یا بنفش : عمل به دست آوردن این رنگ مشابه صورتی است ، با این تفاوت که اگر پشم را در آب نیلی کم رنگ مدت کمی بخوابانید رنگ یاسی حاصل می شود ، اگر مدت زمان زیادتر باشد بنفش حاصل

می شود .

یازدهم قهوه یی و انواع آن : پشم را با یک و نیم کیلو رناس و یک کیلو پوست انار، با یک و نیم کیلو پوست گردو بپزید .

به جای پوست گردو از « جَفت » که ماده ی پوست درخت بلوط لرستان است می شود استفاده کرد . از جفت رنگ شتری را نیز می توان به دست آورد اگر به مقدار این گیاهان کمی « اسپرک » اضافه کنید پشم به رنگ بیدی در می آید ، اگر مقدار رناس بیشتر شد و اسپرک زیادتری به کار برده شد ، پشم رنگ شکلاتی به خود می گیرد.

دوازدهم قهوه یی سوخته : پشم را با یک و نیم کیلو رناس به همراه یک کیلو پوست انار و یک و نیم کیلو پوست گردو و پنجاه گرم زاج سیاه بپزید ، یا پشم را با یک و نیم کیلو جفت و یک کیلو پوست انار مخلوط کرده بپزید ، تا قهوه یی سوخته حاصل شود.

سیزدهم نارنجی و طلایی : پشم را با دو کیلو زاج سفید جوشانیده ، بعد بشویید . سپس با دو کیلو اسپرک پشم شسته را باز بجوشانید ، و بعد آن را ، از پاتیل بیرون آورده تا سرد شود دوباره اگر همین پشم را با مقداری رناس بجوشانید ، رنگ طلایی حاصل می شود ، اگر پشم را با مقدار رناس بیشتری بجوشانید رنگ نارنجی به عمل می آید .

توجه داشته باشید به عمل آوردن رنگ طلایی یا نارنجی ، بستگی دارد به مقدار کم و یا زیاد استفاده کردن از رناس. همچنین اگر پوست انار خشک شده را کوبیده و مورد استفاده قرار دهید رنگ زرد تیره ای به دست می آید و اگر با یک و نیم کیلو اسپرک مخلوط کرده بجوشانید رنگ زرد نارنجی حاصل می شود ، و چنانچه با مقداری رناس مخلوط شود رنگ های مختلفی از قبیل قهوه یی سرخ تا خرمایی حاصل می شود .

منبع : کتاب مجنونی ها

چهارم  روناسی : این گیاه خودرو است و در بسیاری از نقاط ایران می روید . کشت این گیاه هم بسیار ساده و امکان پذیر است . برای عمل آوردن رناسی باید ریشه ی گیاه را بخشکانید و پس از کوبیدن در آب بپزید . بعد از پخته شدن ماده ی رنگی حاصل می شود .

این رنگ را ممکن است از گیاه یکساله تا نه ساله بدست بیاورید . اما ، عموما بعد از نه سال گیاه قدرت رنگ دهنده ی  خود را از دست می دهد . بنابر عمر گیاه ، حاصل رنگ ممکن است قرمز آجری ( رنگ باز یا قرمز تیره )  باشد .

طرز و ترکیب رنگ کردن پشم به نسبت یک به یک است . یعنی چهار و نیم کیلو پشم با چهار و نیم کیلو رناس به علاوه ی یک و نیم کیلو قارا و یک و یک چهارم کیلو زاج سفید .

پشم باید مدت بیست دقیقه در آب بماند و جوشانیده شود و بعد شش ساعت در آن آب بماند تا سرد بشود . سپس پشم را از آب رنگ خارج کنید و بلا فاصله بشویید . بعدا دو مرتبه پشم رنگ شده را با چهار و نیم کیلو رناس و سه و نیم کیلو رناس مغز ( بدون پوست ) پانزده دقیقه بجوشانید بعد ، پشم را شسته در سایه بخشکانید .

توجه داشته باشید اگر مقدار رناس زیاد شد ، رنگ رناس تیره یا خفه تر می شود و اگر کمتر شد پشم به رنگ رناس باز در می آید .

پنجم رناس ( دوغی ) : پشم را سه روز و سه شب در دوغ بسیار خوابانیده بعد آنرا شسته با چهار و نیم کیلو رناس در آب سرد ریخته و پشم را به دفعات مدت سه روز ، زیر و رو کرده و بعدا لازم است پشم را چند روز در چشمه یا آب سرد چاه قرار داده و هر از چند گاهی زیرو رو کنید . هر چه پشم در آب سرد  بیشتر بماند رنگ آن مخملی تر می شود و در نتیجه فرش دارای مو زیادتری می شود .

باید توجه داشته باشید ، اگر پشم در ادرار گا و ماده سه روز و سه شب خوابانده شود و بعدا در آب سرد بماند، رنگ مورد نظر ، به مراتب قوی تر شده و در اصطلاح مغزدار می شود . به طوری که بعد از تمام شدن بافت فرش ، اگر آن را تماشا کنیم از بالا فرش موج و جلای مخصوصی دارد و کم رنگ نشان داده می شود ، حال آن که پایین فرش ، رنگ ها تیره تر شده و مغز دار تر می شود و هیچ برق و جلایی ندارد .

منبع : کتاب مجنونی ها

طرز تهیه رنگهای گیاهی به ترتیب نوشته می شود:

اول سفید : پشم را در ظرف بزرگی با سه  سطل آب بیست و پنج درجه گرما با ده گرم روغن آب کوهی باید خوابانید تا تمام جرم و چربی پشم گرفته شود . اگر روغن آب کوهی در اختیار نداشتید می توانید پانصد و پنجاه گرم سودا مصرف کنید .

دوم سرخی ( لاکی ) : پشم وقتی این رنگ را به خود می گیرد که از قرمزدانه ، که به آن لاکی هم می گویند استفاده می شود. قرمزدانه به کرم هم شهرت دارد.

کرم لاشه ی حشره یی است که اکثراً روی شاخه های درخت انجیر و درختانی از این گونه زندگی می کند. این کرم پس از مکیدن شیره ی گیاه از خود صمغی ترشح می کند که بعد از صاف کردن آن ، قرمزدانه حاصل می شود.

پشم را به ترتیب با یک کیلو آهک آب دیده در مقدار زیادی آب که در آن غلط بخورد یک روز و یک شب خوابانده ، بعد از آن در چشمه یا آب جاری و زلال آن قدر بشوئید که دیگر اثر و آثاری از آهک در آن نباشد ، بعد پشم را با یک و نیم کیلو زاج در آب بجوشانید ، دوباره در چشمه و آب روان خوب بشویید. بعد از آن با یک کیلوگرم کرم ِ شراب کش کوبیده و غربال شده یعنی کاملا ً پخته شده پشم را خوب جوشانیده تا رنگ به خود بگیرد. بعداً دو کیلو لیمو عمانی کوبیده را در آب گرم قبلی مخلوط کرده و پشم را دوباره بجوشانید تا آب گرم به رنگ صورتی در بیاید.

بعد پشم را از پاتیل بیرون آورده ، دوباره خوب بشویید و در سایه برای خشک شدن پهن کنید.

یادتان باشد کم رنگ یا پر رنگ بودن لاکی بستگی دارد به مقدار مصرف کرم و مقدار لیمو عمانی و عمل خشک کردن پشم در آفتاب یا سایه.

سوم لاکی دانه اناری یا شرابی : توسط بزغنج که پوست پسته ی کوهی است و رنگ قرمزدانه را ثابت می کند تهیه می شود. لاکی دانه اناری ( تورکه اناری ) وقتی تهیه می شود که به ترتیب تهیه ی سرخ ( لاکی ) عمل نمود. دست آخر باید پشم را در آب چشمه یی که قبلا ً پشم آهکی در آن شسته شده ، شستشو کرد. به عبارت دیگر با تجربه ی زیاد، دست آخر باید پشم را در آب زیاد و سرد، که دارای مقدار کمی آهک خوب حل شد، باشد قرار گیرد و بعداً در سایه خشکانید.

منبع : کتاب مجنونی ها.

محمد کاظم مجنونی ، بعد از ذکر نام خدا و ستایش خالق می نویسد:

فرزندان من، قبل از هر چیز ، به شما وصیت می کنم، تا هنگامی که دل و جانتان در گرو منزلت و آبروی قالی ایران است، هیچ رنگی جز رنگ گیاهی را در قالی بکار نبرید. رنگ جوهری قالی ایران را به ورطه ی سقوط و نابودی می کشاند. دوام ندارد. جلا و درخشش ندارد. خداوند یک عالم رنگ شناخته و نشناخته را در طبیعت نثار کرده ، تا امثال ما ، از این رنگها سود جوئیم ، ما اگر بی اعتنا به این رنگها باشیم کفران نعمت کرده ایم . به قالی ِ خاکمان خیانت کرده ایم.

همیشه وقت ِ ساختن ِ رنگ ، توفیق را از خدا طلب کنید، و همت را از مولا علی (ع) بخواهید. و تشخیص ِ رنگ را هم بر اساس ِ " علم مرتضی علی " که در آسمان بعد از بارش ِ باران بهار و آفتاب شدن بر افراشته می شود و دارای هفت رنگ به ترتیب : سرخ ، نارنجی ، زرد ، سبز ، مینایی ، آبی  و بنفش است قرار دهید.

در خاطر داشته باشید که هفت رنگ ِ – علم مرتضی علی – اصل ِ تمام رنگهاست و مابقی رنگها از مشتقات ِ این رنگها به حساب می آیند.

در نوشتن دستورالعمل ساخت ِ رنگهای گیاهی ، مقدار پشم را جهت هر رنگی یک " بغچه " تغریبا ً 4.5 کیلو گرم در نظر داشته ام.

همچنین ، پیش از شرح دادن ِ طرز ، تهیه ی رنگها گیاهی ، توصیه می کنم که ، در پاتیل رنگرزی باید مقدار آب در پاتیل به اندازه ای باشد که پشم در آن باصطلاح رنگرزها خوب غلط بخورد. یعنی پشم کاملاً آزاد و رها باشد و در آب پاتیل بچرخد . حتماً باید توجه داشته باشید که اصولا ً مدت زمان جوشانیدن پشم می باید دست کم از بیست دقیقه کمتر نباشد.  

منبع : کتاب مجنونی ها .

به نام دوست و به یاد دوست، به نام خدا

تا حدود یکصد سال سال پیش در ایران زمین هنر «گل و بوته» رواج فراوانی داشت و هنرمند برای خلق اثر خود هرآنچه را که احتیاج می داشت، خود فراهم می نمود، مانند کاغذ.

کاغذ هایی که قدما مورد استفاده قرار می دادند کاغذ «خان بالیغ» و کاغذ «کشمیر» بوده و در سال های پسین تر از کاغذ «اشتنباخ» استفاده شد. کاغذ خان بالیغ به دلیل آنکه از گیاه برنج به دست می آمد، واکنش درونی نداشته و از ثبات بالایی برخوردار بود. در مقابل به دلیل وجود واکنش های شیمیایی درونی در کاغذهای ساخته شده از چوب احتمال تخریب این گونه کاغذها پس از نقش نمودن نگاره ها بیشتر می باشد.

رنگ مورد استفاده نیز از رنگهای گیاهی (جوهر گیاهی) بود که این رنگ ها همانند آبرنگ هستند. بدین ترتیب که جذب بافت کاغذ می گردند و قدرت پوشانندگی ندارند. معمولاً چنین رنگ هایی را رنگ «روحی» نیز می نامند. بنابراین از این گونه رنگ ها هم می توان برای نقاشی آبرنگی و هم برای رنگ کردن کاغذ استفاده نمود.

مراحل آماده سازی کاغذ در هنر «گل و بوته»:

1. آماده سازی رنگ
2. آماده سازی خمیر رنگ
3. آغشته و اندود نمودن کاغذ با رنگ و یا خمیر رنگ
4. فرآیند تکمیلی و پرداخت

رنگزاهایی که در هنر «گل و بوته» استفاده می شد برخی از آنها در صنعت رنگرزی سنتی الیاف نیز کاربرد داشته و برخی دیگر فقط در این هنر به کار می آمد.

رنگزا های ویژه: گل سرخ، زعفران، چای، پوست پیاز و برگ حنا.

رنگزاهای رنگرزی سنتی الیاف : روناس، جَفت، پوست انار، پوست گردو، نیل و  اِسپرک.

برای مشاهده ی متن کامل روی ادامه ی مطلب کلیک کنید...

زیبایی شناسی در فرش دستبافت ایران

نوشته دکتر نازیلا دریایی

" این کتاب نخستین پرژه تحقیقاتی در زمینه مبانی زیبایی شناسی فرش دستبافت ایران می باشد." 

دارایی از جمله پارچه های ابریشمی است که ایجاد نقشمایه ها به کمک رنگرزی و برروی چله (تار) پارچه صورت می گیرد. نقشمایه هایی که در دارایی استفاده می شوند عبارتند از: لوز،سرو،مرغک(انواع پرندگان)، لوز و سرو، اسلیم، صلیب (چلیپا). در این پارچه علاوه بر نقشمایه هایی که با رنگرزی ایجاد می شوند، به کمک پود گزاری نیز طرح هایی چون بیرقی (چهار خانه) کار می شود.

برای رنگرزی و ایجاد نقشمایه ها برروی مجموعه چله هایی که مساحت آن نقشمایه را در بر می گیرند واحدی به نام اَرده استفاده می شود که مجموعه ی 40 تار است. در رنگرزی پارچه دارایی فقط بخش هایی از اَرده وارد حمام می شود که قرار است بر روی آن ها نقشمایه ایجاد شود. در این حال اگر زمینه ی پارچه، رنگی به جز سفید در نظر گرفته شده باشد نخست چله ها را برای رنگ زمینه رنگرزی می کنند.

در ابتدای عملیات رنگرزی (نقشمایه) آن بخشهایی از اَرده که نمی بایست رنگ شوند را به کمک روده ی گوسفند و یا تیوپ لاستیک خودرو اندود نموده و سپس عملیات رنگرزی را انجام می دهند.

روش رنگرزی که برای دارایی استفاده می شود رنگرزی "کرومی هم زمان" و خمی می باشد.روش "کرومی هم زمان" به این دلیل انتخاب می شود که بخش بسیار کوتاهی از لیف درون حمام قرار می گیرد و شکل نقشمایه ها به صورت ذهنی می باشد و دو مرحله ای شدن عملیات رنگرزی باعث برهم خوردن نظم قرار گیری( شکل پذیری) نقشمایه ها می شود. هر تکه از اَرده بنا بر نقشمایه و رنگ مورد نظر یک یا چند بار درون حمام قرار می گیرد و بر همین اساس پس از نشاندن هر رنگ، اَرده را خشک کرده و برای ایجاد رنگ جدید، رنگ های پیشین را اندود می نمایند. در حالتی که تکرار نقشمایه ها در اندازه های مساوی باشد هر بخش از اَرده که می بایست رنگ مورد نظر را جذب کند، بر روی هم قرار داده و به صورت کلی اندود نموده و درون حمام رنگ قرار می گیرند.

دمای رنگرزی بر اساس سنت دمای جوش بوده (به استثنای نیل) و ظرف حمام کاسه ای مسین کوچکی است که حجم آن حد اکثر یک لیتر می باشد. زمان رنگرزی، زمان کوتاهی در حدود چند دقیقه است.

رنگ های استفاده شده در دارایی : زرد، قرمز، سبز، آبی خمی، سبز خمی، سورمه ای،قهوه ای، نارنجی، شیری و سفید می باشد که هر کدام از این رنگ ها با رنگزا های طبیعی چون: اسپرک - روناس ، قرمز دانه - اسپرک، پوست انار، برگ مو - نیل- پوست گردو - روناس – اسپرک به دست می آیند.

* رنگزای قرمز دانه به دلیل زمان طولانی رنگرزی اش بیشتر در متن پارچه استفاده می شود.

* رنگ های قرمز ، زرد و سبز در دارایی با کاربرد پرده ای استفاده می شوند به دلیل آنکه حشرات در محیطی که با این سه رنگ روشن شده باشند وارد نمی شوند بر همین اساس شیشه هایی درب های اُروسی نیز با این سه رنگ کار می شوند.

شماره پیامک: ۳۰۰۰۷۸۸۷

تلفن: ۸۲۵۰۸ - ۰۲۱

منبع: پایگاه اطلاع رسانی تحصیلات تکمیلی پارت

عبدالحسین قاسم نژاد   

عبدالحسین قاسم نژاد      

به نام دوست وبه یاد دوست ، به نام خدا

آخه این چه وضعی هر کی بخواد کارشو مهم جلوه بده می گه" مگه خم رنگرزیه؟"

نمونش این گروه نویسندگان مجموعه ی مرد هزار چهره. مسعود شصتچی کارمند دون پایه ی بایگانی اداره ثبت احوال شیراز بخواتر زیادی خواهی پدر زن آینده اش! برای دریافت خودرو جایزه ی بانک که حساب پس انداز به نام برادر زن آیندش است بر اساس شباهت اندکی که با برادر زن آینده اش دارد با شناسنامه ی او به تهران می آید و آن داستان همیشگیه ی اغفال داهاتی ساده دل فیلم فارسی های دهه ی پیشین {آقای ها لو} برایش پیش می آید ودر این هین و بین گرفتاری های متعدد به دلیل اشتباه گرفتن او با دیگران. هر گاه با اداره دریافت جایزه ی بانک تماس می گیرد با یک جمله مواجه می شود،" مگه خم رنگرزیه".

برادران،آقایان نویسنده این مجموعه "خشایار الوند، مهران قاسم خانی، امیر مهدی ژوله و سرپرست نویسندگان پیمان قاسم خانی، ننویسید این حرفهارو . اون هایی که این ضرب المثلُ راه انداختن یا از سر کینه بوده یا از سر ندانستن و مطمئن هستم از سر ندانستن بوده. چون استاد کاران گذشته چَمُ خَم کارشونو به هر کسی نمی گفتند. مردم میدیدن کلاف نخ میره تو پاتیل رنگ کامل که خیس خورد در میارن یواش یواش رنگی میشه.

اما نمی دونن تا گوساله گاو شود دل صاحابش آب شود، برادران.

در ایران فقط یه رنگه که خمیه اونم رنگ نیلِ. تازشم مابقی اون رنگ ها دست کم به شیوه ی سنتی دست کم یه روزی طول میکشه تا کلاف ها رنگ بشن، مابقیش بماند اسرار مگوِ.

اما رنگ خمی ، اولندش نیل در آب نامحلولِ باید به کمک سود سوز آور حل بشه بعد با هیدرو که بهش تعاون هم گفته میشه بشکفه بعدش کلاف ها رو تو پاتیل میریزن. تازشم باید حواست باشه نه بیرون از آب بیاد نه حرارت زیاد بهش بخوره، هی همش هم بزنی آسته بری آسته بیای ، رنگ رو لیف (کلاف) بشینه تازه می رسی به جای مشکل داستان نقطه ی مرگزا اون سی دقیقه ی پایانی داستان که قهرمان داستان در کشاکش مرگ هست . باید کلاف ها رو بیرون بیاری ( بالا گفتم اولش رنگ نداره) یه دست باید بهشون هوا بخوره تا رنگ خودشو نشون بده تازشم یکنواخت (نیل به حالت نامحل که بود برمی گرده:اکسید میشه!). حالا خودتون کلاهتونو قاضی کنید ، یعنی چی : مگه خم رنگرزیه؟

مهران مدیری میخواد سرگذشت خودشو بگه، بگه. چشم حسود بابا قوری. به ما چیکار دارین.

                                                                                                      عبدالحسین قاسم نژاد