تهیه و تنظیم: پریسا محمد‌زاده

سال‌هاست که رشته فرشی در دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی فعال شده و این هنر- صنعت را به سوی علمی بودن سوق می‌دهد تا هر روز بیشتر از دیروزها سندی باشد بر معجزه‌ی آدمی بودنش.طی این فرآیند علمی شدن بهتر است که دانش‌آموختگان عاشق فرش، حرف و کلامشان را یکی و مستند کرده و تجربه‌ی گذشتگان را با علم امروز هم‌سو کنند. در این راستا بین دانشجویان و حتی برخی مقاله‌ها و کتب، دوگانگی اندکی وجود دارد که زیبا نباشد و آن تفاوت زاج سبز با کات کبود است.

از آنجایی که این مطلب را افراد آشنای فرش می‌خوانند، نیازی به توضیح لزوم مصرف دندانه‌ها در رنگرزی سنتی نیست و به‌طور خلاصه یاد‌آور می‌شویم که دندانه‌ها به دو صورت گیاهی و کانی (معدنی) هستند که مورد بحث، دندانه‌های معدنی یا همان املاح فلزات قابل ترکیب هستند که گاه رنگی و گاه بی‌رنگند. گروهی از این املاح، زاج‌ها هستند که در واقع زاج‌ها، نمک‌های دوگانه‌ی سولفاتند به فرمول شیمیایی عمومی Mal(SO₃)₃.12H₂O که در آن M عملاً هر کاتیون یک اتمی و یک والانسی غیر از ⁺Li آنقدر کوچک است که چنان‌چه در ساختمان بلور قرار گیرند سبب ناپایدار شدن می‌شود. در واقع زاج‌ها از یون‌های M(H₂O)₆⁺⁺ و  [Al(H₂O)₆]₃ و در یون (SO₄)₂^- ساخته‌شده‌اند. زاج‌های رنگی، نام‌هایی است که برخی از نمک‌های سولفات فلزات (به علت رنگ آنها) نسبت می‌دهند؛ به‌عنوان نمونه زاج سفید، سبز، سیاه و سرخ که عموماً بلوری شکل هستند و بهترین دندانه طبیعی به‌شمار می‌روند. شیمی‌دانان قدیم، زاج سفید را زاج سوری و سرخ و سیاهش را زاج کفش‌گران و رنگرزان می‌نامیدند و از بین زاج‌ها، سپید را لطیف‌ترین، سبز را قوی‌ترین و سرخ را غلیظ‌ترین می‌خواندند. هدف از این مطالب و مقدمه، تمیز دادن کات کبود از زاج سبز است که در برخی مقالات و کتاب‌ها و بین عده‌ای از عزیزان، یکی شناخته می‌شود؛ در صورتی که متمایز از هم هستند. 

الف) زاج سفید یا ابیض (Alum Mordant)

با فرمول شیمیایی KAl(SO₄)₂.12H₂O هستند که در حقیقت سولفات مضاعف پتاسیم و آلومینیم می‌باشد و به‌شکل بلوری شفاف با طعمی شیرین و قابض است و اگر در اثر حرارت، چند مولکول آب خود را از دست بدهد (تبلور یابد) زاج خشک به دست می‌آید. مقدار آلومین آن نسبت به سایر سولفات‌های آلومینیم کمتر است و وزن مخصوصش 1.61 است و علاوه بر رنگرزی، در چرم‌سازی، ضد آب و ضد آتش کردن پارچه و غیره مصرف دارد. در الکل حل نمی‌شود و در معادل یک یا دو برابر خود، آب سرد و همچنین در معادل 4/1 تا 4/3 خود، آب جوش حل می‌شود. زاج سفید اغلب در نقاط ویژه محدود طارم زنجان یافت می‌شود.

ب) زاج سیاه یا اسود (Ferrous Sulfate)

به آن زاج کفشگران نیز‌ می‌گویند. با فرمول شیمیایی Fe₂(SO₄)₂.7H₂O و در واقع سولفات آهن سه‌ظرفیتی است و در طبیعت به‌صورت مواد معدنی وجود دارد. در ساخت ترکیبات آهن دیگر سولفات‌ها به‌کار می‌رود و مصارف زیادی دارد از جمله به‌عنوان ماده رنگزا برای چرم، دندانه در رنگرزی الیاف طبیعی و در مواردی که بخواهیم رنگ دلخواه تیره باشد استفاده می‌کنیم. مدت زمان و مقدار مصرف آن در حمام باید کوتاه باشد.

پ) زاج سبز یا اخضر

به آن زاج فریک نیز می‌گویند و فرمول شیمیایی آن FeSO₄ است؛ یعنی سولفات آهن دو‌ظرفیتی.به این زاج آهن یا سولفات آهن، به‌علت رنگ سبزی که دارد و برای تهیه رنگ‌های سبز به‌کار می‌رود –نه لزوماً- زاج سبز می‌گویند. بهترین نوع آن، زاج سبز قبرسی است و در برخی موارد حاج ترخانی می‌نامند.

ت) زاج کبود یا زاج ونوس (Copper Mordant)

ترکیب وصفی کات کبود که نام سولفات مس است که به آن آبی زنگاری نیز می‌گویند. فرمول شیمیایی آن CuSO₄.5H₂O است که ترکیبی از جوهر گوگرد و مس است. این ماده برای سبز نگاه داشتن سبزی‌ها و ترشی‌ها، تصفیه آب (باعث جلوگیری از رشد جلبک می‌شود)، دفع آفات در کشاورزی و نگهداری چوب کاربرد دارد و برای رنگرزی پشم نیز نباید زیاد استفاده شود زیرا از مقاومت الیاف می‌کاهد. این دندانه یکی از دندانه‌های رنگی است و برای تهیه رنگ‌های بنفش کم‌رنگ از آن استفاده می‌شود. این ماده که از واکنش اسید سولفوریک با اکسید مس طی عمل تبلور تهیه می‌شود، در معادن شاهرود و بعضی نقاط خراسان و آذربایجان یافت می‌شود. 

هدف از ذکر این مطلب، عنوان نمودن قسمت‌های «ب» و «ت» بوده است.

تهیه و تنظیم: پریسا محمد‌زاده

منابع:

1. لغت‌نامه دهخدا
2. دکتر بصام، سید جلال‌الدین، جزوه رنگرزی
3. مجموعه مقالات اولین سمینار فرش دستباف
4. ورزی، منصور، هنر و صنعت قالی در ایران
5. صدری، نسرین، رنگرزی الیاف و نخ
6. جهانشاهی افشار، ویکتوریا، رنگرزی الیاف با مواد طبیعی
7. فرهنگ جامع فرش (فرشنامه ایران)
8. نیرومند، پوران‌دخت، آموزش هنر قالی‌بافی
9. منابع اینترنتی

مالزی:طرح‌های مورد نظر خریداران فرش ایران در مالزی طرح‌های هندسی است که در قالب فرش ایران، خشتی، لچک ترنج یا افشان نامیده می‌شود. برای سالن سخنرانی سفارتخانه و محیط‌های دانشگاه، فرش‌های بزرگ‌پارچه و برای توریست‌ها و مردم اندازه 3×2 متر خریدار دارد. رنگ‌های مورد نظر مردم مالزی ملایم و متضاد است. کشور مالزی به دلیل مسلمان بودن مردم آن رنگ قرمز را می‌پسندند.

ایتالیا: ایتالیا به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود. در شمال ایتالیا مردم رنگ‌های آرام را می‌پسندند. در ایتالیا به دلیل آن‌که بزرگ‌ترین طراحان جهان سکونت دارند اکثراً رنگ‌های آبی کم‌رنگ، کرم بژ و قرمز ملایم فروش دارد. در جنوب ایتالیا مردم رنگ‌های تندتر را پذیرا هستند. در مورد طرح‌ها، مردم شمال و جنوب یک نظر دارند، آنها بیشتر دنبال طرح‌های هندسی و قالی‌های بدون ترنج هستند. اندازه مورد نظر مردم ایتالیا، فرش‌های زیر 6 متر است. اندازه‌های 2.5×2 متر، 2×2  متر و 1.5×1 فروش زیادی دارد.

آلمان: رنگ‌های کرم، حاشیه خاکی خیلی کم‌رنگ، زمینه کرم، تعداد رنگ‌های به کار رفته در قالی حداکثر 6 رنگ و هر چه کنتراست تعداد رنگ‌ها کمتر باشد برای خریدار جاذبه بیشتری دارد. اندازه زیر 6 متر باشد. طرح‌های خلوت و بدون ترنج مورد نظر مردم المان است.

آمریکا: در امریکا به دلیل کثرت نژاد و فرهنگ، تمامی رنگ‌ها خواهان دارد اما در حال حاضر رنگ‌های آرام، کهنه پخته شده، قرمز مایل به قهوه‌ای و سبز پخته شده مورد پسند است. اندازه فرش باید بزرگ باشد. طرح مورد پسند مردم امریکا طرح‌های افشان با گل‌های درشت می‌باشد (هر چه زمینه خلوت‌تر و گل‌ها درشت‌تر باشد، خواهان بیشتر دارد).

دبی: رنگ‌های پر‌رنگ طلایی و رنگ‌های شاد، مورد علاقه مردم امارات است. فرش‌های 4×6 متر، 5×8 متر و 3.5×5 متر فرشهایی است که مردم امارات خریداری می‌کنند. مردم امارات، طرح‌های اصیل ایرانی چون لچک ترنج را دوست دارند.

هلند: در هلند رنگ‌های کرم خوش‌رنگ و رنگ‌های ساده که به هیچ‌وجه تند نباشد مورد پسند مردم می‌باشد. اندازه‌های فرش حتی اگر خانه‌ها بزرگ باشد باید کمتر از 6 متر باشد. نقشه‌های خلوت که در آن از شلوغی خبری نباشد و نیز هندسی باشد طرفدار دارند.

• منبع: مجله فرش، شماره 33 و 34

وسمه (Isatis Tinctoria) یک گیاه بومی مدیترانه‌ای است و متعلق به خانواده  Cruciferae (brassicas) می‌باشد، همان‌گونه که بروکلی و کلم به این خانواده تعلق دارند. گل‌های زرد آن در ماه می [اردیبهشت] ظاهر شده و رایحه و عطر فوق‌العاده آن باعث جذب بسیاری از زنبورها می‌گردد. دانه‌های سیاه آن بالدارند، شبیه به زبانی کوچک و می تواند رنگی روغنی تولید کند.

وسمه گیاهی دو ساله است؛ یعنی پس از دو سال از بین می‌رود. در سال اول، برگ‌های آن به شکل خوشه‌ای که رشد کمی ‌داشته است می‌باشد مانند اسفناج. برگ‌ها در این مرحله (سال اول) برای تولید رنگ برداشت می‌شوند، چون در سال دوم رنگ زیادی نخواهند داشت. در سال دوم، طول ساقه‌های آن به پنج یا شش فوت [1.5 تا 1.8 متر] می‌رسد که توسط گل‌های زرد کوچک پوشیده می‌شود. برگ‌ها بلندتر و نازک‌تر شده و چهره گیاه کاملاً متفاوت می‌گردد. پس از تولید بذر، گیاه از بین می‌رود.

زمانی که برداشت به پایان رسید، یک جفت از گیاهان قوی برای تولید بذر دست نخورده باقی می‌مانند. بهتر است سایر گیاهان هرچه زودتر و قبل از بزرگ‌تر شدن بیش از حد کنده شوند، زیرا بعداً کندن آنها بسیار مشکل خواهد بود. دانه‌های رسیده باید در اسرع وقت جمع‌آوری شوند. ساقه‌های دارای دانه می‌توانند برای تزیین گل نیز مورد استفاده قرار گیرند.

• منبع: All About Woad

قالی ایران محصولی است تهیه شده از پشم، پنبه و ابریشم که توسط دست بافته می‌شود. ماده اولیه فرش پشم است. در بسیاری از روستاها برای تار و پود و گره از پشم استفاده می‌کنند؛ بنابراین در بعضی از فرش‌ها پشم و رنگ، تنها دو ماده اولیه محسوب می‌شوند. مرغوبیت فرش بسته به ظرافت الیاف و نازکی قطر آن، طول تارهای پشم، استحکام، عدم تجعد، رنگ طبیعی، قابلیت رنگپذیری و قابلیت کشش است. پشم به‌طور طبیعی به رنگ‌های مختلف سفید، سفید تیره، زرد رنگ، خاکستری تیره، قهوه‌ای و سیاه دیده می‌شود. پشم سفید بهترین و گرانبها‌ترین نوع پشم است؛ زیرا به سهولت میتوان آن را به هر رنگی درآورد. رنگ‌های مخصوص پشم و پارچه را در ایران از برگ و ریشه گیاهان مختلف تهیه می‌کردند. امروزه تهیه این رنگ‌ها با همان اسلوب قدیمی در پاره‌ای از نقاط کشورمان مرسوم است اما به دلایل خاص از جمله این‌که تهیه رنگ‌های گیاهی وقت‌گیر است و تهیه آن مشکل و بازده آن کم است، رنگ‌های شیمیایی ساخته شده خارجی نیز مصرف روزافزونی یافته است. گیاهانی که رنگ‌های ثابت از آنها به‌دست می‌آوریم عبارتند از:

• روناس: گیاهی است خودرو. ماده رنگی از ریشه آن به‌دست می‌آید. ممکن است رنگ را از گیاه یکساله تا  نه ساله به‌دست اورند. از ریشه گیاه در نتیجه جذب اکسیژن  بنا به عمر گیاه رنگ قرمز آجری تا قرمز تیره به‌دست می‌آید.
• اسپرک: در خراسان کشت می‌شود ماده رنگی از ساقه و برگ و گل آن به‌دست می‌آید و رنگ آن زرد می‌باشد.
• گندل: علفی است که در مناطق مرکزی کشور به خصوص در ناحیه بختیاری می‌روید و از آن، رنگ زرد به‌دست می‌آید.
• جفت: ماده جفت پوست درخت بلوط لرستان است. از آن رنگ شتری به‌دست می‌آورند. چنانچه با پوست انار مخلوط شود قهوه‌ای سیر به‌دست می‌آید.
• مازو: از خانواده بلوط است با زاج سیاه مخلوط می‌شود و رنگ موشی یا فیلی می‌دهد.
• سماق: با سولفات آهن آن‌را مخلوط می‌کنند تا رنگ بنفش تیره مایل به قهوه‌ای به‌دست آورند.
• بقم: تراشه نوعی چوب است که از آن رنگ بنفش و سرخ به‌دست می‌آید.
• بزغنج: پوست پسته گیاهی است که چون تانن دارد برای ثابت کردن رنگ قرمز‌دانه به‌کار می‌رود.
• قرمزدانه: [گیاه نیست] این ماده در گذشته به‌نام لاک در ایران مصرف می‌شد. قرمز‌دانه لاشه حشره‌ایست که در روی شاخه درختان خانواده انجیر زندگی می‌کند. شیره گیاه را می‌مکد و از خود صمغی ترشح می‌کند که خود در آن صمغ از بین می‌رود. پس از صاف کردن صمغ قرمز دانه تجاری به‌دست می‌آید.

به‌طوری که ملاحظه می‌شود همه رنگ‌های گیاهی قابل کشت و زرع است و در ایران اکثر آنها به‌طور وفور وجود دارد.

• منبع: مجله فرش شماره 31 و 32

• تصویر: شرکت نگارین فرش غرب