زیبایی شناسی در فرش دستبافت ایران

نوشته دکتر نازیلا دریایی

" این کتاب نخستین پرژه تحقیقاتی در زمینه مبانی زیبایی شناسی فرش دستبافت ایران می باشد." 

هنر رنگرزی در اروپا با شروع دوران مسیحیت به طور چشمگیری گسترش یافت. راهبان در طی قرون وسطی فرهنگ کاربرد رنگهای گیاهی را به زیبایی ثبت کردند. در این زمان تقریباً تعداد محدودی رنگزا وجود داشت و رنگرزان اروپایی نیازهای خود را از خاور دور و نزدیك تامین می كردند. « ونیز ... مرکزی برای ورود کالاهای رنگی شرق گردید... مواد رنگی، که تجارتش رونقی روز افزون داشت، به شهرهای مدیترانه ای فلورانس، پیزا و جنوا صادر می شد... شهرت رنگرزان اروپایی که از قرن دهم شروع به شکوفا شدن کرده بود، در قرن سیزدهم به اوج خود رسید.» ^۱

بین سالهای « 1153- 1124» رنگرزان در اسکاتلند تحت قوانین مستقیم «دیوید اول» قرار داشتند. رنگرزی فرانسه در قرن سیزدهم و انگلستان در قرن چهاردهم با گسترش صنعت نساجی ، از اهمیت ویژه ای برخوردار گشت. «ژنو»، «باسل» و «فرانکفورت» از بازارهای بزرگ برای تجارت مواد رنگی در اروپا طی این دوران بودند.

طی قرون پانزدهم و شانزدهم با كشف یك نوع رنگزای طبیعی در آمریكا این كشور نیز به منابع تأمین مواد رنگزا اضافه شد و درست در همین دوره بود كه اسپانیا و پرتقال به دلیل كشف یك درخت در آمریكای جنوبی كه می شد از آن رنگ قرمز خیلی عالی به دست آورد در كار رنگرزی زبانزد شدند. البته این درخت در قرن سیزدهم برای اهالی جزایر «Anderman» آشنا و به نام «Sappon» معروف بود كه در آمریكای جنوبی «Brazil» نامیده می شد؛ به همین دلیل پرتقالی ها این منطقه را كه محل كشت «Brazil» بود به همین نام، نامیدند و بعدها این كشور به نام برزیل معروف شد.

«شگردهای رنگرزی ترکیه که سالیان سال به عنوان راز حرفه ای نگه داشته می شد، در سال 1747 به اروپا رسید.» ^۲

استفاده از مواد رنگرزی طبیعی حاصل از گیاهان (ریشه, ساقه, برگ, گل, میوه و دانه) و حشرات و صدف های دریایی در دربارهای سلطنتی تا قرن نوزدهم ادامه داشت. در سال 1856، یک دانشجوی شیمی به نام «ویلیام هنری پرکین William Henry Perkin» روش جدیدی در رنگرزی، با استفاده از «آنیلین Aniline» را کشف کرد. در این زمان با گسترش یافتن علم شیمی رنگ، رنگهای طبیعی به تدریج جای خود را به رنگهای شیمیایی دادند.

1. اوکتایی -  ناصر -  « هنر رنگرزی با گیاهان » -  دفتر نشر خودکفایی -  تهران -  1363 -  صص 11- 10.
2. همان -  ص 12.

منابع و مآخذ

• اوکتایی -  ناصر -  « هنر رنگرزی با گیاهان » -  دفتر نشر خودکفایی -  تهران -  1363.

• جهانشاهی افشار -  ویکتوریا -  « فرایند و روشهای رنگرزی الیاف با مواد طبیعی » -  انتشارات دانشگاه هنر -  تهران -  1380.

• ژوله -  تورج -  « پژوهشی در فرش ایران » -  انتشارات یساولی -  تهران -  1381.

• نصیری -  محمد جواد -  « سیری در هنر قالیبافی ایران » -  ناشر: مؤلف -  تهران -  1372.

• Cannon -  John, Margaret -  "Dye Plants and Dying" -  Herbert Press -  London -  1994.

• عبدی، یمینی مهر -  امیر، احسان - پایان نامه « رنگرزی الیاف پشم و ابریشم با قرمزدانه » - جهاد دانشگاهی اردکان-  1383

• توفیقی -  روفیا -  « گیاهان رنگزا -  اسپرک » -  صنعت نساجی -  شمارهﻯ 267.

• توفیقی -  روفیا -  « گیاهان رنگزا -  ایندیگو » -  صنعت نساجی -  شمارهﻯ 265.
•  توفیقی -  روفیا -  « گیاهان رنگزا -  روناس » -  استاندارد -  شمارهﻯ 162.
• توفیقی -  روفیا -  « گیاهان رنگزا -  زعفران » -  صنعت نساجی -  شمارهﻯ 268.
• حسینی -  مرجان -  « گیاهان رنگزا -  گلرنگ » -  صنعت نساجی -  شمارهﻯ 266.
• حسینی -  مرجان -  « گیاهان رنگزا -  نیل » -  صنعت نساجی -  شمارهﻯ 269.
• رسولی -  غلامحسن -  « رنگرزی سنتی در پیرسواران ملایر » -  نمایه پژوهش -  شمارهﻯ 11 و 12.
• کریمشاهی -  کوروش -  « رنگرزی سنتی، هنری مردمی» -  فرهنگ مردم -  سال دوم -  شمارهﻯ 2 و 3.
• کوکبی -  امیر حسین -  « هنر رنگرزی با گیاهان » -  نامه انجمن حشره شناسی -  شماره 90.
• نصراللهی -  قاسم -  « رنگرزی گیاهی را دریابیم » -  جمهوری اسلامی -  19/5/78.

از 1700 سال قبل از میلاد مسیح، ساکنان اطراف مدیترانه از پوست تنه بلوط، رنگ تهیه می کردند. تعداد مواد رنگزای طبیعی در دسترس خیلی وسیع نبوده است و برای به دست آوردن تنوع، رنگرزان از املاح فلزات استفاده می كردند. مصریان و یونانیان علاوه بر رنگزاهای متداول، از ریشه گیاهی به نام «آلکانت» برای ایجاد رنگ قرمز استفاده می کردند که در 1300 سال پیش از میلاد از جزیره قبرس خریداری می شده است.

پاپیروسهایی متعلق به قرن سوم پیش از میلاد یافت شده اند که یکی از قدیمی ترین نسخ رنگرزی است که از آنها به عنوان دائرة المعارف رنگرزی یاد شده است. همچنین در نزدیکی اهرام مصر هم بقایای یک کارگاه رنگرزی به جا مانده است؛ « این کارگاه دو اتاق جداگانه داشته که یکی برای رنگرزی و دیگری جهت شستشوی الیاف استفاده می شده و کلاف های رنگ شده را در پشت بام خشک می کرده اند.»^۱

از نوشته های کهن هند چنین پیداست که رنگرزان آن دوره، طبقه و صنف معینی بوده اند  و کار رنگرزی و شستشوی پارچه و لباسهای مستعمل را به عهده داشته اند. آنها از انواع رنگ زرد استفاده می کرده اند و چگونگی به دست آوردن رنگ قرمز از پوست درخت های خاص را می دانستند. در این نوشته ها، توضیحاتی در مورد تثبیت رنگ آبی به دست آمده از «نیل» بر روی پنبه هم آمده است.

در حفاری های شهر «پمپی» و «هرکولانیوم»  تعدادی کارگاه رنگرزی متعلق به سال 79 میلادی کشف شده است. دو نفر که در همین زمان می زیسته اند اطلاعات مهمی از رنگزاهای آن دوران را به ثبت رسانده اند، یکی از آنها « دیوس کوریدس Dioscorides » فیزیکدان یونانی و دیگری « پلینی Pliny » طبیعی دان رومی است. طبق نوشته های این دو نفر، از روناس و قرمزدانه برای رنگ قرمز، زعفران و اسپرک برای رنگ زرد، وسمه و نیل برای رنگ آبی استفاده می شده است. همچنین از گیاهان و موجودات فراوانی همچون حلزون ارغوانی، پوست گردو، پوست بلوط، گل پر طاووس، گل انار، گل گاوزبان و ... نام برده اند.

1. وزیری -  منصور -  « هنر و صنعت قالیبافی » -  انتشارات رُز -  تهران -  1350 -  ص 47.