تاریخ رنگرزی به طور دقیق مشخص نیست ولی «مرتضی راوندی» عقیده دارد انسانهای اولیه « پس از تهیه لباس، از خاک های رنگین یا عصاره گیاهان و میوه ها موادی به دست آوردند و جامه ها را با آن رنگ کردند و به این ترتیب لباس رنگی مخصوصی برای فرمانروایان درست شد و هنر رنگرزی نیز در خدمت بشر قرار گرفت^۱.» نساجی و بافندگی در هر منطقه نشان از وجود الیاف خودرنگ و یا رنگ شده دارد و در هر جا اثری از نساجی باشد رنگرزی هم انجام می شده است.

عقیده دانشمندان بر این است که : «شناخت انسان از رنگ حداقل به سه تا چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح بر میگردد. شاید انسانهای نخستین هنگام غارنشینی و استفاده از میوه ها و گیاهان به رنگ بعضی از میوه های وحشی - همچون آلبالو و شاه توت- پی برده و از آن برای رنگ کردن نقش و تصویر جانوران مورد علاقه یا دیوار محل سکونت و بدن خود استفاده کرده باشند.»^۲

«سومری ها در 3500 سال قبل از میلاد مسیح در آشور ساکن شدند. یکی از لوحه های سفالی کشف شده متعلق به آن دوره فهرستی از احتیاجات یک کدبانوی خانه، به لباس را در بردارد که نشان می دهد، پارچه های آن دوره به رنگهای گوناگون رنگ می شده است.»^۳

در آثار مکتوب به دست آمده از چین چگونگی رنگرزی ابریشم در 2600 سال پیش از میلاد مسیح بیان شده است و توضیح داده شده که چگونه رنگ های زرد، قرمز و سیاه را روی ابریشم بیاورند.

گفته می شود که پارچه های رنگ شده كه از مكان های مقدس در مصر بدست آمده مربوط به 2500 سال قبل از میلاد مسیح است. طبق مطالعاتی كه شده معلوم گردیده است كه این هنر از مناطق باختر و از هند به سایر نقاط جهان كشانده شده و انگیزه آن لكه های بجا مانده از آب میوه روی پارچه كه بطور تصادفی پیش آمده بوده است.

شواهدی نشان می دهد که عملیات رنگرزی در 2000 سال پیش از میلاد مسیح در اطراف دریاچهﻯ «زوریخ» انجام می شده است. در برخی از نقاط اطراف دریای مدیترانه كه احتمالاً مسكونی بوده آثاری از تور، طناب، نمد و نخ های تابیده پرزدار عمدتاً كتانی با رنگ آبی رنگ شده یافت شده است. قطعه ای از پارچه ای ضخیم مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد در دست است كه احتمالاً متعلق به چادری مقدس (معبد) بوده و زرد رنگ  است. در منطقه ای كه این پارچه یافت شده (در سواحل مصر) مقادیری پارچه كتانی و بافته های دیگر به دست آمده است كه نشان از تجاری بودن منطقه دارد. از 1700 سال قبل از میلاد مسیح، ساکنان اطراف مدیترانه از پوست تنه بلوط، رنگ تهیه می کردند.

1. راوندی -  مرتضی -  « تاریخ اجتماعی ایران » -  انتشارات امیر کبیر -  تهران -  1356 -  ج 1 -  ص 49.
2.  مازندرانی -  محمد علی - « تکنولوژی رنگ و رزین » -  انتشارات پیشرو -  تهران -  1368 -  مقدمه کتاب.
3. رسولی -  غلامحسن -  « رنگرزی سنتی در پیرسواران ملایر » -  نمایه پژوهش -  شمارهﻯ 11 و 12 -  ص 60.
   

منبع: اوکتایی، ناصر، «هنر رنگرزی با گیاهان»، دفتر نشر خودکفایی، تهران، 1363 .

دارایی از جمله پارچه های ابریشمی است که ایجاد نقشمایه ها به کمک رنگرزی و برروی چله (تار) پارچه صورت می گیرد. نقشمایه هایی که در دارایی استفاده می شوند عبارتند از: لوز،سرو،مرغک(انواع پرندگان)، لوز و سرو، اسلیم، صلیب (چلیپا). در این پارچه علاوه بر نقشمایه هایی که با رنگرزی ایجاد می شوند، به کمک پود گزاری نیز طرح هایی چون بیرقی (چهار خانه) کار می شود.

برای رنگرزی و ایجاد نقشمایه ها برروی مجموعه چله هایی که مساحت آن نقشمایه را در بر می گیرند واحدی به نام اَرده استفاده می شود که مجموعه ی 40 تار است. در رنگرزی پارچه دارایی فقط بخش هایی از اَرده وارد حمام می شود که قرار است بر روی آن ها نقشمایه ایجاد شود. در این حال اگر زمینه ی پارچه، رنگی به جز سفید در نظر گرفته شده باشد نخست چله ها را برای رنگ زمینه رنگرزی می کنند.

در ابتدای عملیات رنگرزی (نقشمایه) آن بخشهایی از اَرده که نمی بایست رنگ شوند را به کمک روده ی گوسفند و یا تیوپ لاستیک خودرو اندود نموده و سپس عملیات رنگرزی را انجام می دهند.

روش رنگرزی که برای دارایی استفاده می شود رنگرزی "کرومی هم زمان" و خمی می باشد.روش "کرومی هم زمان" به این دلیل انتخاب می شود که بخش بسیار کوتاهی از لیف درون حمام قرار می گیرد و شکل نقشمایه ها به صورت ذهنی می باشد و دو مرحله ای شدن عملیات رنگرزی باعث برهم خوردن نظم قرار گیری( شکل پذیری) نقشمایه ها می شود. هر تکه از اَرده بنا بر نقشمایه و رنگ مورد نظر یک یا چند بار درون حمام قرار می گیرد و بر همین اساس پس از نشاندن هر رنگ، اَرده را خشک کرده و برای ایجاد رنگ جدید، رنگ های پیشین را اندود می نمایند. در حالتی که تکرار نقشمایه ها در اندازه های مساوی باشد هر بخش از اَرده که می بایست رنگ مورد نظر را جذب کند، بر روی هم قرار داده و به صورت کلی اندود نموده و درون حمام رنگ قرار می گیرند.

دمای رنگرزی بر اساس سنت دمای جوش بوده (به استثنای نیل) و ظرف حمام کاسه ای مسین کوچکی است که حجم آن حد اکثر یک لیتر می باشد. زمان رنگرزی، زمان کوتاهی در حدود چند دقیقه است.

رنگ های استفاده شده در دارایی : زرد، قرمز، سبز، آبی خمی، سبز خمی، سورمه ای،قهوه ای، نارنجی، شیری و سفید می باشد که هر کدام از این رنگ ها با رنگزا های طبیعی چون: اسپرک - روناس ، قرمز دانه - اسپرک، پوست انار، برگ مو - نیل- پوست گردو - روناس – اسپرک به دست می آیند.

* رنگزای قرمز دانه به دلیل زمان طولانی رنگرزی اش بیشتر در متن پارچه استفاده می شود.

* رنگ های قرمز ، زرد و سبز در دارایی با کاربرد پرده ای استفاده می شوند به دلیل آنکه حشرات در محیطی که با این سه رنگ روشن شده باشند وارد نمی شوند بر همین اساس شیشه هایی درب های اُروسی نیز با این سه رنگ کار می شوند.

سبد الیاف خام ---------->

الیاف سفید گری شده ، پس از شستشو در سبد مخصوصی تعبیه می شوند تا در دیگ رنگرزی قرار گیرند.

<---------- دیگ رنگرزی

با قرار دادن تعدادی سبد الیاف در دیگ، در آن کاملاً بسته شده و حمام رنگرزی آماده می شود. 

دریچه دیگ رنگرزی ---------->

دریچه ای روی درب دیگ قرار دارد که از طریق آن می توان حمام رنگرزی را مشاهده نمود. تمامی مشخصات حمام و پارامترهای مؤثر در رنگرزی از طریق یک دستگاه الکترونیکی و مونیتور کنترل کننده قابل بررسی و تغییر می باشد.

 <------- سبد الیاف رنگ شده و دستگاه سانترافور

الیاف پس از رنگرزی از دیگ خارج شده و برای آبگیری در دستگاه سانترافور قرار می گیرند. 

دستگاه سانترافور ( آبگیری ) ---------->

این دستگاه با اعمال نیروی گریز از مرکز باعث تخلیه آب از بین الیاف می گردد. 

 <---------- دستگاه خشک کن

برای خشک شدن کامل، الیاف روی میله های نگه دارنده ی دستگاه خشک کن قرار می گیرند و سپس وارد دستگاه شده و با استفاده از نیروی باد تولید شده توسط توربین های دستگاه، خشک می شوند.

الیاف رنگرزی شده و آماده استفاده

الیاف در پایان کار در معرض جریان هوا و زیر نور آفتاب قرار می گیرند تا هیچ نوع رطوبتی در آنها باقی نماند. 

یاسمن چمن خورشید   

   سید جواد حسینی     

استفاده از رنگ های گیاهی نتایج اقتصادی و اجتماعی متعددی در پی خواهد داشت که مهمترین آنها عبارتند از:

1.     توسعه و احیای زمین های بایر و کشت گیاهانی که مصارف صنعتی دارند:

پهنه اقليمي ايران ، كه به عبارتي به سرزمين چهار فصل موسوم است، و گوناگوني طبيعت و آب و هوا زمینه ای را فراهم آورده است که گونه های مختلفی از گیاهان می تواننددر آن رشد و نمو یابند. پشتوانه دانش استفاده از مواد طبیعی، به عبارت دیگر گنجینه های اطلاعات در زمینه مصارف گوناگون دارویی، خوراکی و صنعتی گیاهان از منابع ارزشمند دیگری است که می تواند امکان بهره مندی ما را از نعمت های طبیعی این سرزمین پهناور گسترش دهد.

2.     ایجاد اشتغال:

در جامعه ایران به دلیل رشد و فراوانی نیروی جوان می توان، با اتخاذ روش های اصولی، از این نیروی فعال در احیای زمین های بایر و یا کاشت گیاهان صنعتی بهره مند شد. تولید و برنامه ریزی به نیروی فعال و کارآمد نیازمند است و سیاستگذاران می توانند با ترویج و تشویق کشت گیاهان صنعتی عرصه ای برای اشتغال جوانان فراهم آورند.

3.     جلوگیری از آلودگی های ناشی از کاربرد مواد شیمیایی:

گسترش کاشت گیاهان صنعتی، علاوه بر مزایای افزایش فضای سبز و کاهش آلودگی هوا، در کاستن از مصرف مواد شیمیایی آلاینده نیز به نحوی مستقیم مؤثر است و می تواند به عامل مهمی در حفظ سلامت محیط زیست مبدل شود. از نظر بهداشت فردی نیز کار با مواد طبیعی از بروز بیماری های پوستی و تنفسی ناشی از مواد شیمیایی پیشگیری می کند و خطر سرطان زایی را به حداقل می رساند.

4.     صرفه جویی ارزی و ارزش صادراتی:

فرش و سایر دستبافت های ایرانی، بعد از نفت مهمترین اقلام صادراتی کشور ما را تشکیل می دهند. از این رو، گسترش تولید مواد اولیه ی آن ها در داخل کشور، با توجه به کیفیت مرغوب رنگ های طبیعی، از یک شو می تواند از خروج ارز برای تهیه ی رنگ های شیمیایی تا حدود زیادی بکاهد. و از سوی دیگر بازار جهانی فرش ایرانی را دوباره پررونق کند.                                                                           

نغمه صفوی   

نیاز به جانشین ساختن مواد رنگی طبیعی دانشمندان را بر آن داشت که تحقیقات و کشفیاتی را در این باره بوجود آورند و از زمان عصر کیمیا گری رنگ سازی نیز مورد توجه بوده است . به طوری که در قرن 17 میلادی صنعت رنگ سازی حالتی اسرار آمیز و کیمیا گری داشته است .

در قرن 18 میلادی در اروپا ، فن رنگسازی برای اولین بار به صورت صنعت در آمد و از موادی چون ماستیک Mastic و کپال  Copal و روغن بزرک و یا کتان برای ساختن رنگ استفاده شد .

در سال 1834 رونگ در آزمایشهای خود به رنگهای متعددی دست یافت و در سال 1856 شیمی دان جوان انگلیسی به نام ویلام هنری پرکین از طریق سنتز ( تهیه مصنوعی و شیمیایی مواد ) اولین رنگ مصنوعی را بوجود آورد این ماده رنگی موسوم به آنلین زرد که با عمل اکسیداسیون آن با بی کرومات پتاسیم  K2 Cr2 O7  رنگ  ارغوانی درخشانی حاصل میکرد .

با ایجاد کارخانه ای در گرین فورد ، نزدیک لندن ، این محصولات ساخته شد و وارد بازار مصرف گردید . از این تاریخ به بعد انواع ماده های رنگی مصنوعی تولید شد .

دو سال بعد ، در سال 1858 توسط ورگن رنگ فوکسین اولین دسته رنگهای تری فنیل متان ، کشف و به بازار عرضه شد .

در ادامه کشفیات قرن 19 :

در سال 1862 ، توسط گریس رنگهای آزو کشف شد .

در سال 1868 ، توسط لبرمان و گرابه شیوه های جدید تولید رنگ از طریق اشباع را گرد آوردند .

در سال 1876 ، توسط ویت تئوری ساختمان شیمیایی رنگ عرضه شد .

در سال 1880 ، توسط دانشمندان انگلیسی رنگهای آزو نامحلول بدست آمد .

در سال 1883 ، توسط والتر و عرضه آن توسط گایگی ، رنگ استیلنن انجام شد .

در قرن بیستم با افزایش روز افزون اکتشافات و اختراعات صنعت رنگسازی رو به تکامل خود نهاد و انواع رنگهای بی شماری عرضه و به بازار فرستاده شد که در زیر به برخی از نمونه های کاربردی و تجارتی آن با ذکر کشورهای سازنده اشاره میشود .

رنگهای شیمیایی پشم :

1 – رنگهای اسیدی : این دسته از رنگها شامل رنگهای اسیدی یکناخت شونده ، رنگهای اسیدی میلینگ و رنگهای سوپر میلینگ است .

2 _ رنگهای پره متالیزه یا رنگهای متالیک : این رنگها بواسطه وجود یک کمپلکس فلزی در داخل مولکول رنگ ثبات خوبی از خود در برابر شستشو و نور از خود نشان میدهند . این رنگها خود شامل سه گروهند :

الف : رنگهای پره متالیزه نوع 1

ب   : رنگهای پره متالیزه نوع 2

پ   : رنگهای راکتیو پره متالیزه

3 _ رنگهای دندانه ای : رنگهایی هستند که کاربردشان مانند رنگهای طبیعی است .

چون این رنگها با دندانه کرم به ثبات ممکن دست میابند و به همین علت به انها رنگهای کرومی نیز میگویند .

4 _ رنگهای خمی :  بجز نیل شیمیایی عده محدودی از این رنگها در رنگ امیزی پشم پیشنهاد شده است . ثبات خوبی دارند ولی طرز کاربرد انها نسبتا مشکل است و عدم توجه به نکات عمده کاربرد آن باعث پوسیدگی پشم خواهد شد . 

5  _ رنگهای راکتیو : این دسته از رنگها جدید ترین نوع رنگ است که به بازار عرضه شده اند . مصرف عمده این رنگها بیشتر در الیاف سلولزی است و مصرف آن برای رنگرزی پشم بسیار محدود است .

6 _ رنگهای مستقیم : این دسته از رنگها در پشم دارای ثباتی ضعیف تا متوسط هستند و معمولا پشم را در حمام خنثی و یا اسیدی ضعیف رنگ میکنند .

7 _ رنگهای گوگردی : رنگهایی که از ذوب ترکیبات آلی با سولفیت سدیم Na2 S   حاصل میشود ، جزو رنگهای گوگردی به حساب می اید . باید به خاطر داشت که هر رنگی را که دارای گوگرد است نمیتوان از این دسته دانست .

این رنگها غیر محلولند و در احیا کننده هایی مانند هیدرو سولفیت سدیم Na S2 O4   و سولفیت سدیم Na2S و همچنین ماده ای به نام رنگالیت حل و قابل جذب میگردد . این گروه رنگها بیشتر در رنگرزی کاغذ ، چوب ، چرم و همچنین در چیت سازی مصرف میشود .

پانته آ صفاری